AM | RU
USD
EUR
RUB

Արցախյան ազատամարտ. Պատմում է Իվան Ազիզբեկյանը

 

Voskanapat.info լրատվական֊վերլուծական կայքն ու Times.am գործակալությունը ընթերցողների ուշադրությանն են ներկայացնում Արցախյան ազատամարտին վերաբերող պատմությունների և հարցազրույցների շարք։ Նոր խորագրի հիմնական նպատակն ընթերցողների լայն շրջանակին մեր հերոսների հետ ծանոթացնելն է։ Կփորձենք բացահայտել հետաքրքիր և ձեր ուշադրությանը ներկայացնել հերոսամարտի ամենահետաքրքիր պատմություններն ու դիպվածները։ 

Եվ այսպես, պատմում է Իվան Ազիզբեկյանը՝

1988թ-ին մենք Սումգայիթում էինք: 23 տարի ապրում էի մի երկրում, որտեղ ազգերի եղբայրություն ու բարեկամություն էր քարոզվում: Մայրս պատշգամբում կանգնած նայում էր ադրբեջանցիների գազանություններին, ամենուր ջարդում էին, թալանում, սպանում: Մորս աչքերի անհուն թախիծն ամբողջացավ երկու բառում միայն. «Դոլանլարը կրկվում է…» Նրա տատը 1918 թ. եղեռնի ժամանակ 3 տարեկան էր: Տանջանքներով լի անհայտություն տանող ճանապարհին ծնողները նահատակվել են ու միայն հրաշքով է, որ փոքրիկ երեխաները` մորս տատիկն ու իր եղբայրները փրկվել, հասել են Հադրութի շրջան՝ հիմնելով Դոլանլար` ներկայիս Արևշատ գյուղը:

Մարդ կյանքի լավագույն տարիներն ապրի ապահովության պատրանքի ներքո և հանկարծ… մի ակնթարթում ամեն ինչ փլվեց: Փլվեց ու ես ամեն ինչ տեսա սեփական աչքերով, երբ ես պատահաբար չընկա ադրբեջանցիների ձեռքը, երբ ես հասկացա, որ ամեն մարդ պետք է իր տանը ապրի, իր հողում և յուրաքանչյուր հայ տղամարդ պարտավոր է զենք կրել ու զենքով պաշտպանել իր ընտանիքը…

Մենք հավաքվեցինք, որ վերադառնանք հայրենիք: Մեր հարևանները փորձում էին մեզ կանգնեցնել, թե ամեն ինչ ավարտվել է, պետք է հաղթահարել այդ փորձությունն ու նորից ապրել համերաշխ: Բայց մեզ համար ամեն ինչ պարզ էր: Մենք հնարավորություն ունեինք գնալու դեպի Ռուսաստան: Բայց անիմաստ էր մի օտարությունից ճանապարհ բռնել դեպի մեկ այլ օտարություն: Ինչ էլ անես, օտար երկրում դու երրորդ կարգի մարդ ես լինելու: Իսկ այստեղ դու քո տանն ես ու քո տան տերն ես: Ու ոչ մի սոցիալական ձեռքբերում ու ֆինանսական բարեկեցություն ի վիճակի չէ փոխհատուցելու հյուրի կարգավիճակով ապրելու հոգեվիճակը: Մինչդեռ այստեղ ես հարազատ հողում եմ, արյամբ սրբագործված հողում, ու վայ նրան, ով փորձի խախտել հայրենիքիս անդորրը:

Այդպես հավաքվեցինք ու եկանք Արցախ: Մինչ այդ, ես հաճախ էի լինում Հադրութում, իսկ Ստեփանակերտն առաջին անգամ էի տեսնում: Դա մի փոքրիկ հրաշք քաղաք էր` հրաշք բնակիչներով: Անհնար էր չսիրահարվել Ստեփանակերտին: 1988-ին Արկադի Մանուչարովի թիկնապահն էի ու, կարգադրության համաձայն, երիտասարդներին մարզում էի, ինքնապաշտպանության տարբեր հնարքներ էի սովորեցնում: Ինչպես արդեն ասացի, ես 23 տարեկան էի, ու 18-ամյա եղբորս հետ առանց երկմտելու զինվորագրվեցինք Հադրութի ինքնապաշտպանական «Զևս» ջոկատին: Ազատագրական մարտերին սկզբում մասնակցում էի «Զևս» ջոկատի կազմում, այնուհետև, երբ կազմավորվեց մեր կանոնավոր բանակը, ընդգրկվեցինք բանակի կազմի մեջ: Մասնակցել եմ Տողի, Հողերի, Մալիբեյլիի / Աջափնյակի/, Խոջալուի / Իվանյանի/, Գյումշատու, Ղաջար /Ջիվանի/ համայնքների ազատագրական մարտերին: Հիամնականում մենք Հադրութի սահմաններն էինք հսկում, բայց երբ պետք էր լինում, մեկնում էինք հարևան շրջանների մարտերին ևս մասնակցում: Այդպես մասնակցել ենք Շահումյանի ու Մարտունու շրջանների մարտերին: 1992թ. սեպտեմբերին ինձ նշանակեցին 16-րդ մոտոհրաձգային գումարտակի հրամանատարի տեղակալ, հետո 1993թ. մարտ-ապրիլ ամիսներին նշանակվել եմ Տումիի գումարտակի հրամանատար, որ վերահսկում էր Տումի, Հին Թաղեր, Խծաբերդ գյուղերը:

Պատերազմը պատերազմ, բայց ապրել էր պետք, ուժ էր պետք, կամք, որ կարողանանք ժպտալ` ցավը թողելով մեր հոգու խորքում: Ոչ ոք չէր աշխատում, գումար վաստակող չկար, բայց ապրում էինք, մեկս մեկին օգնելով` ապրում էինք ու լավ էինք ապրում: Հիմա, երբ փորձում եմ տակնուվրա անել հիշողությունս ու մի բան պատմել անցած-գնացած օրերից, միայն ուրախ դեպքերն եմ հիշում: Գուցե նրանից է, որ պատերազմն ինձնից շատ բան է խլել, կորցրած ընկերներիս տեղը հավերժ բաց կմնա, ու վիրավորումից քայքայված առողջությունս, ցավող մարմինս էլ միշտ ինձ հետ կլինեն, բայց ապրելու համար պետք է լավատես լինել: Անցյալից պետք է դաս առնել ու միայն լավ հիշողություններով բեռնված` առաջ գնալ: Իսկ այդպիսի հիշողությունները շատ-շատ են: Ահա դրանցից մի քանիսը.

Մենք ազատագրել էինք 43-րդ դիրքը, սակայն երեկոյան թուրքերը հարձակվել ու հետ էին վերցրել այդ բարձունքը: Այն Տողի գինեգործարանից վերև է գտնվում: Մենք հրաման ստացանք համար 1 հայտարարել ու հետ վերադարձնել բարձունքը: Այդպես էլ արեցինք: Գրոհեցինք բարձունքը, որտեղ թուրքերն արդեն դիրքավորվել էին: Ես ու Արմեն Գասպարյանը` Արմենչո էինք ասում միասին, միմյանց պատսպարելով բարձրանում էինք: Կարծես կինոյում լինեինք: Թուրքերը կրակում էին, մենք էլ մագլցելով բարձրանում բարձունքը: Այդպես մոտ 2-3 կմ: Երիտասարդներ էինք, լավ մարզավիճակում: Հասանք բարձունքի գագաթն ու նկատեցինք, որ մենակ ենք, մեր ընկերները չկան, իսկ թուրքերն այնքան մոտիկ են, որ մենք լսում ենք նրանց խոսակցությունները: Թուրքերը միմյանց զգուշացնում էին, թե` սևերը գալիս են, սևերը գալիս են: Մենք սև համազգեստով էինք, դրա համար էլ մեզ սևեր էին ասում: Երկու հոգով բարձունքին կանգնած չգիտեինք, ինչ անել: Ատրճանակիս փամփուշտները մատների վրա կարելի էր հաշվել իսկ Արմենչոն ընդամենը երկու նռնակ ուներ: Որոշեցինք խորամանկության դիմել: Սկսեցինք բարձր-բարձր գոռգոռալ` գումարտակ առաջ, վաշտ առաջ, նռնականետ աջից գնա, գնդացրորդ` ձախից: Ուռա, առաջ ենք գնում: Գոռում էինք, ու մի նռնակ նետում, գոռում էինք ու մեր վերջին գնդակները կրակում: Զգացինք, որ թուրքերի մոտ խուճապ է սկսել: Էս ոչխարներն սկսեցին խուճապահար փախչել, սևերը գալիս են, սևերը գալիս են… Այդպես մենք ազտագրեցինք բարձունքն ու, միայն հետո հասկացանք, թե ինչ խենթություն էր մեր արածը… Մեզ մոտ երկու փամփուշտ էր մնացել…

Մի անգամ դիրքում եղբայրս սկսեց կատակել մի տղայի հետ: Նռնակներից էին խոսում: Եղբայրս փորձում էր համոզել տղային, որ իր ձեռքի նռնակը բանի պետք չէ, ու կարող է հենց այդպես իր ձեռքին էլ պայթել: Ասում էր նետիր դա, տղան էլ շփոթվել-կանգնել էր, ասում էր, բա որ գցեմ, դու ինձ կտաս լավը, իսկականը: Եղբայրս խոստացավ նրան լավ նռնակ նվիրել ու մեր երիտասարդը օղակը հանեց ու նետեց նռնակը: Դու մի ասա, այդ պահին թուրքերը շրջապատել էին մեզ: Երբ նռնակը պայթեց, թուրքերը մտածեցին, թե մենք նկատել ենք նրանց ու թաքստոցներից դուրս գալով, սկսեցին կրակել մեզ վրա: Մենք արագ կազմակերպվեցինք ու հետ շպրտեցինք թշնամուն: Փաստորեն, այդ միջադեպը փրկեց մեր կյանքը:

Մի անգամ, երբ պետք է հարձակվեինք Հողերի վրա, թուրքերն ամեն կողմից կրակում էին մեզ: Մենք հակակարկտային ալազան ունեինք, որոշեցինք, կրակել, ու խուճապի մատնել թշնամուն: Միացրինք հակակարկատային կայանքը, բայց անձրևի ու արևի տակ անխնամ ընկած լինելով այն փչացել էր: Ալազանը դուրս չէր գալիս փողից ու այդ ճնշման տակ կայանքը սարսափելի ձայն հանելով սկսեց շրջանաձև պտտույտներ անել: Պայթյունի որոտը թուրքերի մոտ խուճապ առաջացրեց, հետ նահանջեցին: Նրանք կարծում էին, թե հայերը նոր զենք են ստեղծել, որը կարող է պտտվել 360 աստիճանով ու կրակել:

Մի անգամ Ինքնապաշտպանության շտաբում էինք, երբ ռուսաստանահայ մի երիտասարդ եկավ ու, մի տեսակ հանդիսավոր, ռուսերենով բարձր-բարձր դիմեց Սամվել Բաբայանին.

-Թույլ կտաք դիմել, պարոն նախարար:

-Թույլ եմ տալիս:

-Պարոն նախարար, ես կռվել եմ Ավոյի մոտ, ես կռվել եմ այսինչ, այնինչ տեղերում: Ես մի ցիստեռն /600լ/ օղի եմ գտել: Պարոն նախարար, ես կռվել եմ Ավոյի մոտ, թույլ կտաք օղին հետս տանեմ Ռուսաստան:

Բոլորը շվարած նայեցին միմյանց, չգիտեին ինչ անել: Չնայած երիտասարդի տարօրինակ կեցվածքին, Սամվել Բաբայանը մտածեց, թե սխալ կլինի մերժել Ավոյի զինվորին: Այդ պահին պատահաբար Ավոն ներս մտավ: Երիտասարդը հանդիսավոր քայլվածքով մոտեցավ Ավոյին, բայց Ավոն ռուսերեն ընդհանրապես չգիտեր, չէր հասկանում:

-Թուլյ կտաք դիմել ընկեր Ավո,- երիտասարդն է` նույն հանդիսավոր ռուսերենով:

-Այո, այո, այո,- Ավոն է:

-Ընկեր Ավո, ես մի ցիստեռն օղի եմ գտել:

-Այո, այո, այո:

-Ընկեր Ավո, թույլ կտաք ես իմ գտած օղին հետս տանեմ Ռուսաստան:

-Այո, այո,- հետևեց պատասխանը:

Մեզնից մեկը մոտեցավ, թե` Ավո, դու թույլ ես տալիս, որ նա 600լ օղին վերցնի տանի Ռուսաստան:

-Ի՞նչ օղի, ինչի՞ց եք խոսում,- զարմացավ Ավոն:

-Դե, դուք հենց նոր այս երիտասարդին թույլ տվեցիք օղին տանի Ռուսաստան:

-Չէ, ինքը հարցնում էր ես նրան ճանաչում եմ, ես ասացի՝ այո, ինքը հարցրեց ես նրան հիշում եմ, ես ասացի՝ այո: Օղի եք ուզում տաք, տվեք, ես ինչ գործ ունեմ, ինձ մի խառնեք,- ասաց ու ձեռքը թափ տալով դուրս եկավ: 

Երիտասարդն էլ հետևից վազում, չգիտեր ինչ անել: Իսկ մենք ծիծաղից արդեն թուլացել էինք:

Եթե դու լավ հրամանատար ես, ուրեմն քո շուրջը համախմբվում են լավ տղաներ:

Ընկերներիցս ամեն մեկն իր երազանքն ուներ, ապագայի իր տեսլականը: Ես ուզում եմ, որ մեր զավակները մի օր ապրեն այնպիսի երկրում, ինչպիսին նրանք էին երազում: Դրա համար մենք պետք է օր ու գիշեր աշխատենք ու մեր երկիրը մոտեցնենք նրանց երազած հայրենիքին:

Զրույցը գրի առավ Յուլիա ՎԱՆՅԱՆԸ

Լրահոս
Երկրի պրոբլեմը Կառավարության շենքում է․ Ռոբերտ Քոչարյան Չգիտես ինչու Նիկոլը որոշել է, որ հենց ինքն է այն մարդը, որը պիտի սահմանի հայ ազգի արժեքները. Կարեն Վրթանեսյան Տուրիզմի ոլորտը փլուզումից փրկելու համար պետական աջակցություն է հարկավոր. Մեխակ Ապրեսյան Էրդողանը Սուրբ Սոֆիայի տաճարը մզկիթ դարձնելու մասին հրամանագիր է ստորագրել Գյումրու գիշերօթիկ հաստատության 10 երեխաների և 5 աշխատակիցների մոտ կորոնավիրուս է հաստատվել Թուրքական դատարանը հրապարակեց իր վճիռը․ Սուրբ Սոֆիայի տաճարն այլևս թանգարան չի լինի Արմեն Սարգսյանն Արցախում է, որտեղ հանդիպել է նախագահ Արայիկ Հարությունյանի հետ Արայիկ Հարությունյանը հեգնում է եկեղեցուն Հանրային հեռուստաընկերության եթերում. Մեդիա Պաշտպան Հայտնի են գլխավոր գործոնները, որոնք մեծացնում են կորոնավիրուսից մահվան ռիսկը Դպրոցի տնօրենը դատի է տվել ԿԳՄՍ նախարարին Հանրակրթության չափորոշիչների նախագծում կան խնդրահարույց և ռիսկային ձևակերպումներ. ՀՅԴ ՀԵՄ Մանվել Գրիգորյանի առողջությունն այլևս չի կարող լինել դրական Դոնի Ռոստով քաղաքից Հայաստան է վերադառնում 124 ՀՀ քաղաքացի ՀՀ տարածքում ջերմաստիճանը կնվազի Ծառուկյանից վախենալ պետք չէ, պետք է վախենալ առանց աշխատանք մնացած հազարավոր մարդկանցից․ ԲՀԿ առաջնորդի հայտարարությունը Ոստիկանները բերման ենթարկեցին Վահագն Չախալյանին, Սոնա Աղեկյանին և նրանց համակիրներին Բռնությունը պետք է բացառվի ներհայկական որևէ հարցի լուծման գործիքակազմից․ Փաշինյան (տեսանյութ) Իրանը հերքել է Թեհրանում տեղի ունեցած պայթյունի մասին տեղեկատվությունը Սերժ Սարգսյանը տեսակապի միջոցով հետևել է Ամարասի վանական համալիրի վերականգնման աշխատանքների ընթացքին. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ Իտալիան արգելեց Հայաստանից ուղիղ ու ոչ ուղիղ չվերթներն իր տարածք Չզիջել փողոցը քաոսին Հայաստանում հաստատվել է կորոնավիրուսով վարակվելու 557 դեպք. մանրամասներ «ՀԷՑ»-ը տեղեկացնում է. Լույս չի լինելու Մահացել է Կարեն Վարդանյանը Թորոսյանի ներկայացրած առաջարկությունների փաթեթը խախտում է թե՛ իրավական, թե՛ բարոյական նորմերը․ Արփինե Հովհաննիսյան Սերբիայի նախագահը բողոքի զանգվածային ցույցերի ճնշման տակ հրաժարվել է սահմանափակումները խստացնելու մտադրությունից Կառավարությունը Արտակարգ դրությունն օգտագործել է խիստ վիճահարույց գործողությունների, օրինագծերի ընդունման համար․ Ավետիք Չալաբյան «Իրատես». Քանի դեռ ԱԱԾ-ն զբաղված է սատանաներով, ադրբեջանցիների ձեռքում են հայտնվում ՀՀ քաղաքացիների անձնական տվյալները «Ժողովուրդ»․ Կառավարության տրամադրած պետական աջակցության ծրագրերը ևս չեն փրկում գյուղոլորտը «Ժողովուրդ»․ Ինչու «Ընդերքի մասին» օրինագիծը հանվեց օրակարգից «Իրատես». «Անգլուխ» նախարարությամբ ավելի հեշտ է ուզածին հասնել. հարցեր են առաջանում «Ժողովուրդ»․ Երևանի քաղաքապետը «ընդհատակից» է գործում. գույքահարկի մասին «Իրատես». Ինչու՞ Նիկոլ Փաշինյանը երբեք պաշտոնանկ չի անի առողջապահության նախարար Արսեն Թորոսյանին «Փաստ». «Իմ քայլում» սկսել են միմյանց նկատմամբ դեմարշներ ու ֆեյքային գրոհներ կազմակերպել «Հրապարակ». Ո՞վ է վարչապետը` Թորոսյանը, թե Փաշինյանը. դժգոհության ալիք «Փաստ». ՍԴ դատավորների հարցով ՄԻԵԴ-ի որոշման առումով իշխանությունը մտավախություն ունի «Իրատես». Գալու են ասեն՝ տեսաք, մեզ չլսեցիք ու ամեն բան թարս գնաց. «Իմ քայլում» որոշում ունեն «Հրապարակ». Եկող շաբաթ խորհրդարանը կրկին հանգիստ չի ունենա «Հրապարակ». Հայաստանը խնդիր ունի ոչ միայն Ռուսաստանի, այլ նաև ՆԱՏՕ-ի հետ Կորոնավիրուսից մահացածների ու վարակակիրների թիվը՝ այսօրվա դրությամբ
Խմբագրի ընտրություն
website by Sargssyan