AM | RU
USD
EUR
RUB

Արցախյան ազատամարտ. Պատմում է Արմեն Գրիգորյանը

 

Voskanapat.info լրատվական֊վերլուծական կայքն ու Times.am գործակալությունը ընթերցողների ուշադրությանն են ներկայացնում Արցախյան ազատամարտին վերաբերող պատմությունների և հարցազրույցների շարք։ Նոր խորագրի հիմնական նպատակն ընթերցողների լայն շրջանակին մեր հերոսների հետ ծանոթացնելն է։ Կփորձենք բացահայտել հետաքրքիր և ձեր ուշադրությանը ներկայացնել հերոսամարտի ամենահետաքրքիր պատմություններն ու դիպվածները։
Եվ այսպես, պատմում է Արմեն Գրիգորյանը:


Ամուսնացել եմ 1992թ հունիսի 6-ին: Ճիշտն ասած, հարսանիքս ուզում էի Շուշիի հաղթանակից անմիջապես հետո անել, բայց, դե, հասկանում եք, ժողովուրդն ասում է` մայիս-վայիս, որոշեցի սպասել մինչև հունիս: Հարսանիքս էլ մեր հարևանի` Գենոյի տանն ենք արել: Հիմա, որ պատմում եմ, շատերը չեն հավատում, շատերն էլ զարմանում են: Բայց մենք իսկապես մի ընտանիք էինք, այսինքն, հիմա էլ այդպես ենք` երկու տուն ենք` մի ընտանիք: Պատերազմն էլ միասին` մեջք-մեջքի ենք անցել: Աստված իմ, դա մի ամբողջ կյանք էր` անմոռանալի, վառ, նվիրական…

Իրար վաղուց գիտեինք: Մի շենքի տղաներ ենք` միասին մեծացած: Մեր բարեկամությանը դեռևս մեր ծնողներն են սկիզբ դրել: Մենք էլ փոխանցել ենք մեր զավակներին: Եթե չլիներ մեր միասնությունը, հաստատ ավելի դժվար կլիներ, հաստատ ինչ-որ բան կիսատ կմնար:

Այսօրվա պես հիշում եմ 1993-ի ապրիլի 25-ը: Գենոյի երրորդ երեխան ծնվեց: Դե, գիտեք, ինչպիսի ժամանակներ էին` ոչ ուտելու բան կար, ոչ էլ…: Գենոն, որ արմատներով Խնձրիստան գյուղից է, վեր կացավ գնաց գյուղ` պանիր-մանիր բերի, քեֆ անենք: Մենք էլ թաղի տղերքով վեր կացանք, գնացինք Քոսալարից երկու-երեք ոչխար բերեցինք, խորոված-խաշլամա սարքեցինք, թե նստենք քեֆի։ Գենոն դեռ չկա: Երկրորդ բաժակի վրա Գենոն մոր հետ ներս մտավ, տեսավ արդեն քեֆը սկսել ենք: Ասածս էն է, որ ուրախությունն էլ էր ընդհանուր, հոգսն էլ:

Մի քանի ամիս հետո էլ իմ աղջիկն է ծնվել` 1993-ի օգոստոսի 13-ին: Ուզում եմ ասել, պատերազմը` պատերազմ, բայց կյանքը շարունակվում էր: Օրինակ, մեր ժամադրությունները Կրկժանից քաղաքի վրա թափվող կրակոցների տակ են անցել: Մի անգամ, զբոսայգում էինք, երբ տեսա, թե ինչպես է տրասսեր, այսինքն՝ լուսածիր արկը գալիս` լուսավորելով իր ճանապարհը: Մի կողմ քաշեցի Գայանեին: Արկը պայթեց ուղիղ նրա կանգնած տեղը: Չգիտեմ, գուցե ջահել էինք, մեր շուրջը տեղի ունեցող պատերազմը, կարծես մեզ չէր վերաբերում: Այն օրը, երբ առաջին անգամ Ստեփանակերտի վրա ՙԱլազան՚ են խփել, մեր ընտանիքի նշանավոր օրերից մեկն էր: Նշանդրեքից հետո պիտի հյուր գնայինք խնամիների տուն: Գայանեն պիտի տորթ թխեր, գնացել, թթվասերի համար հերթ էր կանգնել: Եվ ահա, երբ պայթեցին առաջին արկերը, Գայանեն թթվասերի հերթում է եղել: Երևի մեր հումորի զգացումն է մեզ օգնել ապրել այդ ամենը մի տեսակ բանի տեղ չդնելով…

Մեր թաղի տղերքով զինվորագրվել ենք Կոմադոսի կոչով ու մասնակցել Քարին տակի ճակատամարտին ու Շուշիի ազատագրմանը, սկզբում հրաձիգ էինք, հետևակ: 1992-ի հունիսի 16-ին` իմ հարսանիքից 10 օր անց, ծառայության մտա որպես հրետանավոր: ՙԳրադ՚ կայանքներ ու հրանոթներ էին բերել, մասնագետներ էին հարկավոր: Հավաքեցին բոլոր նրանց, ովքեր զինվորական կրթություն ունեին: Որպես հրետանավոր սպա ես գրանցված էի զինկոմիսարիատում: Հետևիցս մարդ ուղարկեցին: Գնացի, ծանոթացա Գեորգի Գասպարյանի հետ, գիտեք` Գրադի Ժորան է: Մինչ օրս այդ տեսարանը աչքիս առաջ է, բայց դա ուրիշ պատմություն է: Հիմա վերադառնանք Գենոյին ու իմ մյուս ընկերներին:

Հրետանավոր դառնալուց հետո ես իմ ընկերներից բաժանվեցի: Նրանք մնացել էին հետևակում: Ամիսներ անց, Վանքի անտառներում` Հկեղան տեղամասում, հանդիպեցի Գենոյին ու Վարդանին: Ես ու Գրադի Ժորան ՈՒԱԶ-ով գնում էինք: Սկզբում Ժորան էր նկատել նրանց: Ասաց` Արմեն, թուրքեր են, կրակիր: Ավտոմատս ձեռքս առա, նշան բռնեցի, տեսա` ընկերներս են: Այդպես մենք գտանք իրար: Որոշեցի շուրջս հավաքել նրանց, որովհետև պատերազմում առավել, քան կյանքի որևէ այլ հանգամանքներում, հարազատ մարդկանց կարիք ես զգում: Ուզում ես վստահ լինել, որ եթե հանկարծ զոհվես կամ վիրավորվես, քեզ հաստատ կհանեն, մարմինդ չեն թողնի գերության մեջ: Երբ ես գտա իմ ընկերներին, նրանք հենց այդպիսի մի դրության մեջ էին: Մեր ընդհանուր ընկերներից մեկը` Վահրամը, որ Հայաստանից էր եկել, զոհվել էր Հարությունագոմերի մարտում: Նրա մարմինը մնացել էր գրավված գյուղում: Ամիսներ շարունակ Գենոն ու մեր շենքի Վարդանը սիրտ չէին անում տուն վերադառնալ: Ինչ գնով էլ լինի,- ասում էին,- Վահրամի մարմինը պիտի հանենք:

Վահրամի հայրն էլ էր Հայաստանից եկել, միացել նրանց: Ասում էի` պետք է խելամիտ գործել, որպեսզի առանց զոհերի կարողանանք գործը գլուխ բերել: Առաջարկեցի ինձ մոտ տեղափոխվել: Այդ ժամանակ ես դիվիզիոնի հրամանատար էի, խումբ էի հավաքում: Սկզբում չեմուչեմ էին անում, բայց վերջում համոզեցի, ամենքին մի գործ տվի, մի բան սովորեցրի, ով վարորդ էր` քարշակն էր քշում, ով թեթև վիրավորում ուներ` զամպատըլ՝ թիկունքի գծով տեղակալ եղավ: Գենոն էլ ոչ մի բանի ընդունակ չէր, հետախույզ դարձրի: Այսինքն, անընդունակս ո՞րն է, տանկիստ էր, չէր ուզում հրանոթի վրա աշխատել, հրետանավոր դառնալ: Մի երկու անգամ հետս հետախուզության եմ տարել, ցույց տվել ինչը ոնց են անում, ինքն էլ` խելոք տղա, ասածս օդում էր բռնում, շուտով լավ հետախույզ դարձավ: Մեր հրետանային մարտկոցը կոչվել է ՙԼուսինե՚, գործել է մինչև 1993թ. սեպտեմբերը: ՙԼուսինեն՚ շատ հաջողակ է գործել, երբ ասում էին` ՙԼուսինեն՚ է աշխատում, գիտեին, որ հաջողությունն անխուսափելի է:

Մի օր գեներալ Իվանյանը եկավ, որ դիրքերս ստուգի: Եկավ, տեսավ, որ Հաթերք գյուղի վերևում՝ Ծաղկնոց տեղանքում, մեր նշանակետում թշնամու բազա է երևում ու զարմացած հարցրեց, թե ինչու չեմ կրակում: Ասում եմ` արկերս քիչ են, ընդամենը 40 արկ ունեմ, խփեմ ինչ անեմ: Բարկացավ, ինձ դավաճան որակեց և ասաց` առաջս ընկի, քեզ տանում եմ Սերժ Ազատիչի մոտ:

- Ի՞նչ ա եղել, ի՞նչ ա պատահել,- զարմացել էր Սերժ Սարգսյանը:

- Դավաճան եմ բերել, Սերժ Ազատիչ, ահա, թշնամու բազան տեսնում է, նշանակետը աչքի առաջ` չի կրակում,- ներկայացրեց Իվանյանը:

- Արմեն, մի դու պատմիր, ի՞նչ ա պատահել:

- Սերժ Ազատիչ, ընդամենը 40 արկ ունեմ, քիչ-քիչ կրակում եմ, որ կարողանանք դիրքերը պահել: 40 արկով ես ինչպե՞ս բազա վերացնեմ:

- Հասկանալի է:

- Այդ ինչ եք խոսում, ռուսերեն խոսեք,- միջամտեց Իվանյանը:

Սերժ Սարգսյանը սկսեց բացատրել, որ իսկապես արկերը քիչ են, ու ես, իրոք, չեմ կարող կրակել: Ես արդեն ՙդավաճան՚ չէի, ինձ բաց թողին ու երկուսով սկսեցին արկերի համար բանավիճել: Իվանյանն ասում էր` արկ տուր, թող գնա կրակի:

Ո˜նց էր խնդրում ու պահանջում գեներալ Իվանյանը, չեմ կարող նկարագրել: Էնքան, որ վերջում ինձ 40 արկ տվին:

Գոհ ու շնորհակալ հետ եկանք: Բայց Իվանյանը կարծես թե չէր վստահում ինձ: Մարդ դրեց հետս` թե գնա, հետևիր, որ բոլոր արկերը խփի: Բարսեղյան Վարդանն էր, հիմա բանակի հրետանու պետերից է: Եկանք, մի լավ դիրքավորվեցինք, քաղաքից էլ միս էի տարել, տղերքին ասացի, որ երբ կապվեմ, ասեմ վերջացրել եմ, կրակը վառում եք, որ գանք հաց ուտենք: Թեպետ թշնամու բազան տեսնում էինք, հրանոթի կրակի հեռահարությունը թույլ չէր տա դիպուկ կրակել: Ստիպված հրանոթներից մեկը մոտ 6 կմ. առաջ տարանք, համարյա մինչև առաջնագիծ: Մի փայլուն գործողություն էր դա, այսօր էլ, երբ հիշում եմ, թե ինչպես էին խուճապահար այս ու այն կողմ փախչում թուրքերը, նրանց վառվող տեխնիկան, զինամթերքը, հավեսս գալիս է: Դա մի այնպիսի տեսարան էր, որը դիտելուց երբեք չես հոգնի:

Խոջալուի ազատագրումից հետո ես ու Գենոն տուն ենք գալիս: Գալիս ենք ու զրուցում: Ասում եմ` Գենո, էս որ գնում ենք, գնալու ենք ի՞նչ ուտենք: Որոշում ենք մի-մի հավ բռնել Խոջալուից ու տանել տուն: Դե, մենք էլ՝ հոգնած, սոված ու անքուն: Չէինք կարողանում վազել, էս հավերն էլ, որին մոտենում էինք` փախչում էր: Մի քանի հավ էլ կար, որ մոտենում էիր, կուչ էին գալիս: Դրանցից երկուական վերցրինք, ոտքերը կապեցինք, մեջքներովս գցեցինք ու ճանապարհ ընկանք: Մեկ էլ տեսանք մի մարդ դիմացից դուրս եկավ ու սկսեց մեզ լուսանկարել: Այդ նկարը տպագրվել է գերմանական ՙՇպիգել՚ ամսագրում: Ունեինք էդ ամսագիրը, բայց թե ում ենք տվել, որ հետ չի վերադարձրել, չեմ հիշում: Միտքս կիսատ մնաց, ուրեմն ես ու Գենոն հավերը բերում ենք, ասում` դուք եփեք, մենք էլ մի քիչ հանգստանանք: Քնում ենք, վեր կենում, թե հաց ուտենք, այ մարդ, ոչ ճաշի հոտ է գալիս, ոչ էլ, առավել ևս, հավի: Մենք էլ երազում արդեն տապակա էինք ուտում: Ամբողջ շենքով նկուղում էինք ապրում: Որ եփած լինեին, պիտի որ հոտից արթնանայինք: Զարմացած գնում եմ, տեսնեմ՝ էս ինչ հաշիվ ա: Դու մի ասա, էս հավերը բերում ենք տուն թե չէ, անմիջապես ձու են ածում: Տեսնեմ՝ հերս, Աստված հոգին լուսավորի, արդեն բույն ա սարքել էս հավերի համար: Ասում ա` էսպիսի հավերը չեն մորթի, թող մնան, ձու ածեն, սով տարի է: Էդպես, մեզ լավաշ-պանիրով խաբեցին, ճանապարհ դրին:

Ի՞նչ ասեմ, պատերազմն այնքան էլ սարսափելի չէ, եթե կողքիդ հավատարիմ ընկերներ ունես, երբ ամուր թիկունք ունես ու գիտես, թե հանուն ինչի ես կռվում: Կան արժեքներ, որոնց համար արժե ոչ միայն ապրել, այլև նույնիսկ մեռնել: Փառք Աստծո, էդ արժեքները մինչև հիմա էլ ունենք:

Գրի առավ Յուլիա ՎԱՆՅԱՆԸ

Լրահոս
Իրավապահ մարմիններից ժողովրդի ամենաբարձր վստահությունը վայելում է Սահմանադրական դատարանը. IRI Գյուղական տուրիզմի զարգացման ծրագրի աջակցությամբ վերանորոգվել է Թաթոյանների ջրաղացը Դեմոկրատները պատրաստում են պաշտոնական մեղադրանքներ, Թրամփը` սպասում Սենատում իր հաղթանակին Պոլսո Հայոց 85-րդ պատրիարք ընտրվեց Սահակ եպիսկոպոս Մաշալյանը Կառավարությունը մտադրված է դադարեցնել «Ի՞նչ», «Ո՞րտեղ», «Ե՞րբ» սիրված հեռուստանախագծի ֆինանսավորումը Պոլսո Հայոց պատրիարքի ընտրությունները չավարտված՝ Արամ արքեպիսկոպոս Աթեշյանը շնորհավորել է Սահակ եպիսկոպոս Մաշալյանին Իրանին չեն հրավիրել Սիրիայի հարցով Ստամբուլում կայանալիք գագաթնաժողովին «Սա ամենաթողության նախադեպ է. ինչ օրենք ուզենք՝ կընդունենք… պետությունը վերածվում է կրկեսի». Սահմանադրագետ Պուտինը կարծում է, որ Լենինը «ական է դրել» Ռուսաստանի պետականության տակ Մոտ 1 միլիոն դոլար են ծախսել՝ առանց որևէ հիմնավորման ու հաշվարկի. Անի Հովհաննիսյան Տեսանյութ և լուսանկարներներ Պոլսի հայոց պատրիարքի ընտրության մեկնարկից Եղանակը կտաքանա Ապազգային իշխանության Ազգային ժողովը (Նեկրոլոգ) ԱԺ-ն ամբողջությամբ ընդունեց ՍԴ դատավորների վաղ կենսաթոշակային համակարգի ներդրման օրինագիծը. ընդդիմությունը դեմ քվեարկեց Սա անաշխատ եկամուտի օրինականացման նախագիծ է, մենք դեմ ենք քվեարկելու. Տարոն Սիմոնյան Թույլ տվեք կանխատեսել, որ շուտով նորից գյուլլելու ժամանակն է գալու... Մեծ Բրիտանիան պատրաստվում է վաղն անցկացվելիք համընդհանուր ընտրություններին ՍԴ դատավորների վաղ կենսաթոշակային համակարգի ներդրման օրինագծի քվեարկությունից առաջ «Իմ քայլը» 20 րոպե ընդմիջում խնդրեց Այն հասարակությունը, որտեղ մարդիկ ուրախանում են կալանքներից, չի կարող ստեղծարար լինել. Ռ. Քոչարյան Լավրովը ներկայացրել է Թրամփի հետ հանդիպման արդյունքները ՀՀ տարածքում ավտոճանապարհները հիմնականում անցանելի են «Ժողովուրդ»․ Մարզպետին փրկեցին․ Գարիկ Սարգսյանը ջրից չոր դուրս եկավ «Հրապարակ». Փաշինյանի այն լոզունգը, թե ԼՂ խնդրի լուծումը պետք է բավարարի բոլոր կողմերին, դատարկ, ոչինչ չասող խոսք է. Քոչարյան «Ժողովուրդ». ՀՀ օրենսդրության կոպիտ խախտմամբ բազմաթիվ երեխաների որդեգրման հետքերով «Փաստ». Ո՞վ կդառնա ՀՖՖ նախագահ. իշխանությունն իր թեկածուն ունի «Փաստ». Քայլողներն օրենքի ուժով, հարկատուների հաշվին կաշառք են առաջարկում «հանցագործ» դատավորներին «Հրապարակ». ԿԳՄՍՆ-ն դադարեցրել է «Ինչ, որտեղ, երբ» խաղի ֆինանսավորումը «Հրապարակ». Զոդի կամրջի ողբերգական ավտովթարի գործը կարող է աղմկահարույց ընթացք ունենալ «Փաստ». ԱԱԾ տնօրենի և ոստիկանապետի հարցում հստակություն կա. ովքեր կնշանակվեն այդ պաշտոններին «Փաստ». Հանուն շահի հերթական անգամ խախտում են սոցիալական արդարության սկզբունքը ՕՐՎԱ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ: Դեկտեմբերի 11 ՍԴ անդամների՝ վաղ կենսաթոշակի անցնելու նախագծի նպատակն իշխանությունների կողմից ցանկալի ՍԴ կազմ ունենալն է. Ալումյան Եվրոմիությունը կասկածելի է համարում Հայաստանում ավիաչվերթների անվտանգությունը Վաշինգտոնում մեկնարկել են Լավրովի և Պոմպեոյի միջև բանակցությունները 1998թ. բնակչության զգալի մասը պահանջում էր նստացնել Տեր-Պետրոսյանին.Ռոբերտ Քոչարյան ՍԴ դատավորները և «պարապության նպաստը». Արփինե Հովհաննիսյան Մենք չենք թողնելու, որ դուք պատմության մեջ մտնեք որպես Արցախը հանձնողներ. Կ. Տեր-Նակալյան Մանվել Գրիգորյանի գործով ընտրովի արդարադատություն է իրականացվում. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ ՀԴՄ կտրոնների թեմայով ժողովրդի վարչապետը ծաղրում է բոլորին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ընդունել է Հայաստանում Ռումինիայի նորանշանակ դեսպանին
Խմբագրի ընտրություն
website by Sargssyan