AM | RU
USD
EUR
RUB

Արցախյան ազատամարտ. Պատմում է Արմեն Գրիգորյանը

 

Voskanapat.info լրատվական֊վերլուծական կայքն ու Times.am գործակալությունը ընթերցողների ուշադրությանն են ներկայացնում Արցախյան ազատամարտին վերաբերող պատմությունների և հարցազրույցների շարք։ Նոր խորագրի հիմնական նպատակն ընթերցողների լայն շրջանակին մեր հերոսների հետ ծանոթացնելն է։ Կփորձենք բացահայտել հետաքրքիր և ձեր ուշադրությանը ներկայացնել հերոսամարտի ամենահետաքրքիր պատմություններն ու դիպվածները։
Եվ այսպես, պատմում է Արմեն Գրիգորյանը:


Ամուսնացել եմ 1992թ հունիսի 6-ին: Ճիշտն ասած, հարսանիքս ուզում էի Շուշիի հաղթանակից անմիջապես հետո անել, բայց, դե, հասկանում եք, ժողովուրդն ասում է` մայիս-վայիս, որոշեցի սպասել մինչև հունիս: Հարսանիքս էլ մեր հարևանի` Գենոյի տանն ենք արել: Հիմա, որ պատմում եմ, շատերը չեն հավատում, շատերն էլ զարմանում են: Բայց մենք իսկապես մի ընտանիք էինք, այսինքն, հիմա էլ այդպես ենք` երկու տուն ենք` մի ընտանիք: Պատերազմն էլ միասին` մեջք-մեջքի ենք անցել: Աստված իմ, դա մի ամբողջ կյանք էր` անմոռանալի, վառ, նվիրական…

Իրար վաղուց գիտեինք: Մի շենքի տղաներ ենք` միասին մեծացած: Մեր բարեկամությանը դեռևս մեր ծնողներն են սկիզբ դրել: Մենք էլ փոխանցել ենք մեր զավակներին: Եթե չլիներ մեր միասնությունը, հաստատ ավելի դժվար կլիներ, հաստատ ինչ-որ բան կիսատ կմնար:

Այսօրվա պես հիշում եմ 1993-ի ապրիլի 25-ը: Գենոյի երրորդ երեխան ծնվեց: Դե, գիտեք, ինչպիսի ժամանակներ էին` ոչ ուտելու բան կար, ոչ էլ…: Գենոն, որ արմատներով Խնձրիստան գյուղից է, վեր կացավ գնաց գյուղ` պանիր-մանիր բերի, քեֆ անենք: Մենք էլ թաղի տղերքով վեր կացանք, գնացինք Քոսալարից երկու-երեք ոչխար բերեցինք, խորոված-խաշլամա սարքեցինք, թե նստենք քեֆի։ Գենոն դեռ չկա: Երկրորդ բաժակի վրա Գենոն մոր հետ ներս մտավ, տեսավ արդեն քեֆը սկսել ենք: Ասածս էն է, որ ուրախությունն էլ էր ընդհանուր, հոգսն էլ:

Մի քանի ամիս հետո էլ իմ աղջիկն է ծնվել` 1993-ի օգոստոսի 13-ին: Ուզում եմ ասել, պատերազմը` պատերազմ, բայց կյանքը շարունակվում էր: Օրինակ, մեր ժամադրությունները Կրկժանից քաղաքի վրա թափվող կրակոցների տակ են անցել: Մի անգամ, զբոսայգում էինք, երբ տեսա, թե ինչպես է տրասսեր, այսինքն՝ լուսածիր արկը գալիս` լուսավորելով իր ճանապարհը: Մի կողմ քաշեցի Գայանեին: Արկը պայթեց ուղիղ նրա կանգնած տեղը: Չգիտեմ, գուցե ջահել էինք, մեր շուրջը տեղի ունեցող պատերազմը, կարծես մեզ չէր վերաբերում: Այն օրը, երբ առաջին անգամ Ստեփանակերտի վրա ՙԱլազան՚ են խփել, մեր ընտանիքի նշանավոր օրերից մեկն էր: Նշանդրեքից հետո պիտի հյուր գնայինք խնամիների տուն: Գայանեն պիտի տորթ թխեր, գնացել, թթվասերի համար հերթ էր կանգնել: Եվ ահա, երբ պայթեցին առաջին արկերը, Գայանեն թթվասերի հերթում է եղել: Երևի մեր հումորի զգացումն է մեզ օգնել ապրել այդ ամենը մի տեսակ բանի տեղ չդնելով…

Մեր թաղի տղերքով զինվորագրվել ենք Կոմադոսի կոչով ու մասնակցել Քարին տակի ճակատամարտին ու Շուշիի ազատագրմանը, սկզբում հրաձիգ էինք, հետևակ: 1992-ի հունիսի 16-ին` իմ հարսանիքից 10 օր անց, ծառայության մտա որպես հրետանավոր: ՙԳրադ՚ կայանքներ ու հրանոթներ էին բերել, մասնագետներ էին հարկավոր: Հավաքեցին բոլոր նրանց, ովքեր զինվորական կրթություն ունեին: Որպես հրետանավոր սպա ես գրանցված էի զինկոմիսարիատում: Հետևիցս մարդ ուղարկեցին: Գնացի, ծանոթացա Գեորգի Գասպարյանի հետ, գիտեք` Գրադի Ժորան է: Մինչ օրս այդ տեսարանը աչքիս առաջ է, բայց դա ուրիշ պատմություն է: Հիմա վերադառնանք Գենոյին ու իմ մյուս ընկերներին:

Հրետանավոր դառնալուց հետո ես իմ ընկերներից բաժանվեցի: Նրանք մնացել էին հետևակում: Ամիսներ անց, Վանքի անտառներում` Հկեղան տեղամասում, հանդիպեցի Գենոյին ու Վարդանին: Ես ու Գրադի Ժորան ՈՒԱԶ-ով գնում էինք: Սկզբում Ժորան էր նկատել նրանց: Ասաց` Արմեն, թուրքեր են, կրակիր: Ավտոմատս ձեռքս առա, նշան բռնեցի, տեսա` ընկերներս են: Այդպես մենք գտանք իրար: Որոշեցի շուրջս հավաքել նրանց, որովհետև պատերազմում առավել, քան կյանքի որևէ այլ հանգամանքներում, հարազատ մարդկանց կարիք ես զգում: Ուզում ես վստահ լինել, որ եթե հանկարծ զոհվես կամ վիրավորվես, քեզ հաստատ կհանեն, մարմինդ չեն թողնի գերության մեջ: Երբ ես գտա իմ ընկերներին, նրանք հենց այդպիսի մի դրության մեջ էին: Մեր ընդհանուր ընկերներից մեկը` Վահրամը, որ Հայաստանից էր եկել, զոհվել էր Հարությունագոմերի մարտում: Նրա մարմինը մնացել էր գրավված գյուղում: Ամիսներ շարունակ Գենոն ու մեր շենքի Վարդանը սիրտ չէին անում տուն վերադառնալ: Ինչ գնով էլ լինի,- ասում էին,- Վահրամի մարմինը պիտի հանենք:

Վահրամի հայրն էլ էր Հայաստանից եկել, միացել նրանց: Ասում էի` պետք է խելամիտ գործել, որպեսզի առանց զոհերի կարողանանք գործը գլուխ բերել: Առաջարկեցի ինձ մոտ տեղափոխվել: Այդ ժամանակ ես դիվիզիոնի հրամանատար էի, խումբ էի հավաքում: Սկզբում չեմուչեմ էին անում, բայց վերջում համոզեցի, ամենքին մի գործ տվի, մի բան սովորեցրի, ով վարորդ էր` քարշակն էր քշում, ով թեթև վիրավորում ուներ` զամպատըլ՝ թիկունքի գծով տեղակալ եղավ: Գենոն էլ ոչ մի բանի ընդունակ չէր, հետախույզ դարձրի: Այսինքն, անընդունակս ո՞րն է, տանկիստ էր, չէր ուզում հրանոթի վրա աշխատել, հրետանավոր դառնալ: Մի երկու անգամ հետս հետախուզության եմ տարել, ցույց տվել ինչը ոնց են անում, ինքն էլ` խելոք տղա, ասածս օդում էր բռնում, շուտով լավ հետախույզ դարձավ: Մեր հրետանային մարտկոցը կոչվել է ՙԼուսինե՚, գործել է մինչև 1993թ. սեպտեմբերը: ՙԼուսինեն՚ շատ հաջողակ է գործել, երբ ասում էին` ՙԼուսինեն՚ է աշխատում, գիտեին, որ հաջողությունն անխուսափելի է:

Մի օր գեներալ Իվանյանը եկավ, որ դիրքերս ստուգի: Եկավ, տեսավ, որ Հաթերք գյուղի վերևում՝ Ծաղկնոց տեղանքում, մեր նշանակետում թշնամու բազա է երևում ու զարմացած հարցրեց, թե ինչու չեմ կրակում: Ասում եմ` արկերս քիչ են, ընդամենը 40 արկ ունեմ, խփեմ ինչ անեմ: Բարկացավ, ինձ դավաճան որակեց և ասաց` առաջս ընկի, քեզ տանում եմ Սերժ Ազատիչի մոտ:

- Ի՞նչ ա եղել, ի՞նչ ա պատահել,- զարմացել էր Սերժ Սարգսյանը:

- Դավաճան եմ բերել, Սերժ Ազատիչ, ահա, թշնամու բազան տեսնում է, նշանակետը աչքի առաջ` չի կրակում,- ներկայացրեց Իվանյանը:

- Արմեն, մի դու պատմիր, ի՞նչ ա պատահել:

- Սերժ Ազատիչ, ընդամենը 40 արկ ունեմ, քիչ-քիչ կրակում եմ, որ կարողանանք դիրքերը պահել: 40 արկով ես ինչպե՞ս բազա վերացնեմ:

- Հասկանալի է:

- Այդ ինչ եք խոսում, ռուսերեն խոսեք,- միջամտեց Իվանյանը:

Սերժ Սարգսյանը սկսեց բացատրել, որ իսկապես արկերը քիչ են, ու ես, իրոք, չեմ կարող կրակել: Ես արդեն ՙդավաճան՚ չէի, ինձ բաց թողին ու երկուսով սկսեցին արկերի համար բանավիճել: Իվանյանն ասում էր` արկ տուր, թող գնա կրակի:

Ո˜նց էր խնդրում ու պահանջում գեներալ Իվանյանը, չեմ կարող նկարագրել: Էնքան, որ վերջում ինձ 40 արկ տվին:

Գոհ ու շնորհակալ հետ եկանք: Բայց Իվանյանը կարծես թե չէր վստահում ինձ: Մարդ դրեց հետս` թե գնա, հետևիր, որ բոլոր արկերը խփի: Բարսեղյան Վարդանն էր, հիմա բանակի հրետանու պետերից է: Եկանք, մի լավ դիրքավորվեցինք, քաղաքից էլ միս էի տարել, տղերքին ասացի, որ երբ կապվեմ, ասեմ վերջացրել եմ, կրակը վառում եք, որ գանք հաց ուտենք: Թեպետ թշնամու բազան տեսնում էինք, հրանոթի կրակի հեռահարությունը թույլ չէր տա դիպուկ կրակել: Ստիպված հրանոթներից մեկը մոտ 6 կմ. առաջ տարանք, համարյա մինչև առաջնագիծ: Մի փայլուն գործողություն էր դա, այսօր էլ, երբ հիշում եմ, թե ինչպես էին խուճապահար այս ու այն կողմ փախչում թուրքերը, նրանց վառվող տեխնիկան, զինամթերքը, հավեսս գալիս է: Դա մի այնպիսի տեսարան էր, որը դիտելուց երբեք չես հոգնի:

Խոջալուի ազատագրումից հետո ես ու Գենոն տուն ենք գալիս: Գալիս ենք ու զրուցում: Ասում եմ` Գենո, էս որ գնում ենք, գնալու ենք ի՞նչ ուտենք: Որոշում ենք մի-մի հավ բռնել Խոջալուից ու տանել տուն: Դե, մենք էլ՝ հոգնած, սոված ու անքուն: Չէինք կարողանում վազել, էս հավերն էլ, որին մոտենում էինք` փախչում էր: Մի քանի հավ էլ կար, որ մոտենում էիր, կուչ էին գալիս: Դրանցից երկուական վերցրինք, ոտքերը կապեցինք, մեջքներովս գցեցինք ու ճանապարհ ընկանք: Մեկ էլ տեսանք մի մարդ դիմացից դուրս եկավ ու սկսեց մեզ լուսանկարել: Այդ նկարը տպագրվել է գերմանական ՙՇպիգել՚ ամսագրում: Ունեինք էդ ամսագիրը, բայց թե ում ենք տվել, որ հետ չի վերադարձրել, չեմ հիշում: Միտքս կիսատ մնաց, ուրեմն ես ու Գենոն հավերը բերում ենք, ասում` դուք եփեք, մենք էլ մի քիչ հանգստանանք: Քնում ենք, վեր կենում, թե հաց ուտենք, այ մարդ, ոչ ճաշի հոտ է գալիս, ոչ էլ, առավել ևս, հավի: Մենք էլ երազում արդեն տապակա էինք ուտում: Ամբողջ շենքով նկուղում էինք ապրում: Որ եփած լինեին, պիտի որ հոտից արթնանայինք: Զարմացած գնում եմ, տեսնեմ՝ էս ինչ հաշիվ ա: Դու մի ասա, էս հավերը բերում ենք տուն թե չէ, անմիջապես ձու են ածում: Տեսնեմ՝ հերս, Աստված հոգին լուսավորի, արդեն բույն ա սարքել էս հավերի համար: Ասում ա` էսպիսի հավերը չեն մորթի, թող մնան, ձու ածեն, սով տարի է: Էդպես, մեզ լավաշ-պանիրով խաբեցին, ճանապարհ դրին:

Ի՞նչ ասեմ, պատերազմն այնքան էլ սարսափելի չէ, եթե կողքիդ հավատարիմ ընկերներ ունես, երբ ամուր թիկունք ունես ու գիտես, թե հանուն ինչի ես կռվում: Կան արժեքներ, որոնց համար արժե ոչ միայն ապրել, այլև նույնիսկ մեռնել: Փառք Աստծո, էդ արժեքները մինչև հիմա էլ ունենք:

Գրի առավ Յուլիա ՎԱՆՅԱՆԸ

Լրահոս
Երկրի ծանր շնչառությունը ու իշխանականների հիստերիան. Արփինե Հովհաննիսյան Վարչապետն ու ձախողած մյուս պաշտոնյաները պետք է կանչվեն պատասխանատվության. Արթուր Վանեցյանի կոչը՝ խորհրդարանական ընդդիմությանը Առաջնագծում Ադրբեջանի կողմից կրակոցներն ավելացել են Արցախի նախագահն այցելել է ԱԱԾ հատուկ նշանակության վարչություն Արթուր Վանեցյանի հայցադիմումն ընդդեմ Նիկոլ Փաշինյանի ու նրա մամուլի խոսնակի դատարանում է Բրազիլիայի նախագահը սպառնում է դուրս գալ ԱՀԿ-ից Հայաստանում կորոնավիրուսով վարակված և մահացած մարդկանց քանակը այսօրվա դրությամբ Ոհմակի տրամաբանությամբ հարձակվել եք ԲՀԿ-ի վրա ու անցել շանտաժի ու սպառնալիքների Լևոն Տեր-Պետրոսյան. պետականամետն ընդդեմ հակամարտող կողմի «Ժողովուրդ»․ Դատական համակարգում «վեթինգ» անել-չանելու վերաբերյալ քննարկումները շարունակվում են «Հրապարակ»․ ՀԿ-ների՝ տեսալսողական մեդիա ունենալու արգելքը հանվել է օրենքից «Հրապարակ»․ Տիգրան Ավինյան, Արսեն Թորոսյան, Զարուհի Բաթոյան, ԱԱԾ տնօրեն․ Փաշինյանի սեղանին դիմումներ կան «Հրապարակ»․ Հաստատված կորոնավիրուսով հիվանդները նստել են ինքնաթիռ` վտանգի տակ դնելով մնացած 70 ուղևորին ՕՐՎԱ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ: Հունիսի 6 ԱՄՆ դեսպանը բացահայտեց վարչապետի հերթական կեղծիքը. Արմեն Աշոտյան. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ Հայաստանը տարածաշրջանում առաջատարն է 1 մլն շնչի հաշվով կորոնավիրուսով վարակման ցուցանիշով Վրաստանի ԱԳ նախարարը վերահաստատել է կառավարության` համավարակի դեմ պայքարում Հայաստանին աջակցելու պատրաստակամությունը «Գլորիա» կարի ֆաբրիկայում 135 աշխատակցի մոտ հաստատվել է կորոնավիրուս Էդվարդ Հովհաննիսյանը նշանակվել է ՊԵԿ նախագահ Մրցույթ. #կրիրդիմակ #փրկիրկյանքեր #acbacares Շաքե Մեժլումյանն ազատվել է իր զբաղեցրած պաշտոնից Հերթական պաշտոնանկությունը Կորոնավիրուսը բավականին նամարդ հիվանդություն է, նրանից պետք է շատ զգույշ լինել. կորոնավիրուսից բուժված բժիշկ Երբ անձը մի քանի անգամ կրկնում է. «թողեք, գալիս եմ», նրա նկատմամբ որևէ ֆիզիկական ուժ կիրառվել չի կարող. Երվանդ Վարոսյան Վարչապետի ճեպազրույցը. ՈՒՂԻՂ «Աղետը պետք է կանխել, սակայն հնարավոր է կանխել միայն միասնական ջանքերով, համերաշխության մթնոլորտում»․ Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց Գեղարքունիքում հաստատվել է կորոնավիրուսային հիվանդությամբ 46 նոր դեպք Խնդրանք. առաջիկա բրիֆինգի ժամանակ Վարչապետ Փաշինյանին ուղղել հետևյալ հարցերը. «Այլընտրանքային նախագծեր խումբ» Չենք կարող ամեն քաղաքացու կողքը կամ ամեն շքամուտքի մոտ ոստիկան կարգել. ոստիկանապետ Դիմակ կրելը պարտադիր պահանջ է, սակայն ոստիկանների գործողությունները պետք է լինեն համաչափ. ՄԻՊ Պետությունն իբրեւ մի մեծ ՀԿ եւ գլխավոր գրանտակեր կամ Ազգային Արժույթ գեներացնելու հրամայականը Բարձրաձայն մտորումներ զորակոչի և զորացրման շուրջ՝ նոր իրավիճակում. Տիգրան Աբրահամյան Եղանակի տեսությունը առաջիկա օրերի համար Այս կառավարությունը պետությունը փռեց ասֆալտին, այն ձախողված է ու ապաշնորհ. ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ Երկիրն ու ազգը Նիկոլ Փաշինյանի նման լիցեմեռ ստախոսին հանդուրժել չեն կարող. Միհրան Հակոբյան Տարոն Սիմոնյանը կոչ է անում չմոռանալ բարոյական նորմերի գոյության մասին Ոստիկանությունը առհասարակ ուժ գործադրելու իրավունք ունի, բայց դա երկու պայմանի պետք է համապատասխանի. Դավիթ Մաթևոսյան ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի այս մեթոդը չի արդարացնելու նախանշված նպատակը. Անի Սամսոնյան Էս ոստիկանները պետք է ազատվեն աշխատանքից. Գևորգ Պետրոսյան ՄԻՊ-ը խնդրում է հեռացնել Փաշինյանի կողմից հրապարակած աղջկա լուսնկարները
Խմբագրի ընտրություն
website by Sargssyan