AM | RU
USD
EUR
RUB

«Սա էլ է մեր հայրենիքը, մենք պետք է զարգացնենք». գրավված Այգեստանից մինչեւ ազատագրված Քարվաճառ

 

Արցախի Քարվաճառ քաղաքի Վիլյամ Սարոյանի անվան միջնակարգ դպրոցի տնօրեն տիկին Էմմա Ֆահրադյանն իր ընտանիքով Քարվաճառ է տեղափոխվել 2003 թվականին Ստեփանակերտից: Ստեփանակերտ հասել է ՀՀ Հրազդան քաղաքից, իսկ Հրազդանում հայտնվել է հայրենի Այգեստանից /Չայլու/ բռնագաղվելու արդյունքում…

«Ծնվել եմ 1952 թվականին, մեծացել եմ Այգեստան գյուղում, հաճախել եմ տեղի միջնակարգ դպրոցը: Այնուհետ ավարտել եմ Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի մաթեմատիկայի ֆակուլտետը, նորից վերադարձել գյուղ, աշխատել եմ իմ դպրոցում: Ավարտելուց հետո ամուսնացել եմ, ունեցել երեք երեխա, երկու աղջիկ, մեկ տղա: Մեր գյուղում ապրում էինք շատ լավ ու հանգիստ մինչեւ1992 թ.-ը», գաղթի պատմությունն է սկսում տիկին Ֆահրադյանը:

«Այդ ժամանակ երկու աղջիկներս արդեն ուսանող էին, տղաս դեռ դպրոցական էր, երբ սկսվեց չարաբաստիկ պատերազմը ադրբեջանցիների հետ: Մեր գյուղը սահմանին այդքան էլ մոտ չէր, եւ պատերազմի սկզբում մենք համեմատաբար հանգիստ էինք: Ուրիշ տեղեր ռմբակոծում էին, մեր գյուղը' ոչ: Բայց 92 թվականից մեր հանգստության վերջը եկավ, երբ Մարաղայում կոտորած եղավ, այ էդ օրը մենք գյուղից գիշերով դուրս եկանք: Մենք առավոտը տեսանք, որ Մարաղայի ժողովուրդը ոտքով դուրս են եկել, սարերով փախչում են: Մեզ ասացին, որ հաջորդը մեր գյուղն է, եւ կանանց ու երեխաներին դուրս հանեցին գյուղից: Ապրիլի 12-ին մենք գյուղից դուրս եկանք, տեղափոխվեցինք ավելի ապահով գյուղ: Մաղավուզի դպրոցի տնօրենը տեղ տվեց դասարաններից մեկում, միառժամանակ երեխեքին հավաքեցինք, մնացինք այնտեղ: Բայց ես չդիմացա, չէի կարողանում մնալ, հետ դարձա գյուղ: Ապրիլ, մայիս մնացի գյուղում: Շուշին վերցնելուց հետո գյուղի վիճակը կտրուկ վատացավ: Նորից կանանց ու երեխաներին դուրս հանեցին: Բայց այդ անգամ Մաղավուզ չհասանք, Մատաղիս բարձրացանք, չնայած այդտեղ էլ ապահով չէր: Այդտեղից բարձրացանք մինչեւ Տոնաշեն: Երեխեքին թողեցինք էնտեղ մամայիս հետ: Տղամարդիկ գյուղում էին, ես չէի կարող երկար մնալ, նորից գնացի գյուղ եղբորս կնոջ հետ»:

Այդ ժամանակ էլ գյուղում երկար մնալ չի հաջողվել: Գյուղում կարողացել են դիմակայել մինչեւ հունիսի 15-ը:

«Ուսանող աղջիկներս գնացին հետ Ստեփանակերտ Շուշին ազատագրելուց հետո: Մենք գյուղում մնացինք մինչեւ Շահումյանի ընկնելը: Մենք չգիտեինք էլ, որ ադրբեջանցիները Շահումյանից մեր գյուղ մտնելու ճանապարհ ունեն: Տղամարդիկ գյուղը պաշտպանում էին Ադրբեջանի /Միրբաշիրի/ կողմից, սակայն նրանք գյուղ մտան հետեւի կողմից: Քեռուս կինը տեսնում է, որ տանկ է մտնում գյուղ, մտածում է, որ հայերն են օգնության գալիս, ասում է' եկեք, եկեք, ձեր ցավը տանեմ, եկեք հասեք: Տանկիստը ռուս է լինում, ասում ա' գնա կյանքդ ազատի, ի՞նչ ես խոսում…»:

Հունիսի 15-ին գյուղում թեժ պայքար է եղել: Ինչպես հիշում է տիկին Ֆահրադյանը, իր ամուսինն իրեն, որդուն' Վրեժին ու եղբոր կնոջը հանում է գյուղից, քանի որ ադրբեջանցիները արդեն գյուղ էին մտել:
«Գյուղն ահավոր, անխնա ռմբակոծում էին, քանդում էին գյուղը: Մի խալաթով, տնային հողաթափերով, մի որսորդական հրացան ու մի կարաբինով դուրս եկանք: Վերջին բնակիչներին գյուղից մի տրակտոր էր դուրս հանում: Մի կերպ տեղավորվեցինք ու գյուղից դուրս եկանք: Կարկուտի, անձրեւի տակ ընկնելով հասանք Խաչեն գյուղը: Արդեն իրիկուն էր: Անծանոթ մարդիկ ընդունեցին, կերակրեցին, այդտեղ ցրտից մի քիչ հետ եկանք: Առավոտը գնացինք Ստեփանակերտ: Ոտքերս բոբիկ էին մնացել, հագիս կոշիկն էլ էր պատռվել…»

Գնալու տեղ չկար, սեփական տունը գրավված էր: Սեփական մեծ տուն ու տնտեսություն, մեծ այգիներ ունեցած ու թշնամուն թողած ընտանիքը մի կերպ ծվարում երկու ուսանող երեխաների ստեփանակերտյան վարձով սենյակում: «Ուսանողներս սոված-ծարավ էին, ապրելու հնար չկար: Այդ ժամանակ դիմեցի, որ էրեխեքիս տեղափոխեն Երեւանում սովորելու, էնտեղ գոնե հարազատներ ունեինք:

Մենք էլ երեխաների հետ գնացինք Երեւան, քրոջս, եղբորս ընտանիքներն էնտեղ էին: Մնացինք մի որոշ ժամանակ, տեսանք, որ հետ գալու հնարավորություն չկար, ապրելու հնարավորություն չկար: Այդ ժամանակ ղարաբաղցիներին չէին գրանցում Երեւանում, ուզում էին, որ չմնանք էնտեղ, այլ հետ գանք: Մենք էլ դեմ չէինք հետ գալուն, ուղղակի հետ գալու հնարավորություն չկար, գնալու տեղ չունեինք: Գնացինք ամուսնուս ուսանողական ընկերոջ մոտ, Էջմիածին: Մեզ սրտաբաց ընդունեցին, ընտանիքով իրենց տանը մնացինք, մինչեւ սեպտեմբեր: Ամուսնուս ուսանողական ընկերները եկան, ով ինչով կարողանում էր, օգնում էր: Ամուսնուս ընկերներից մեկի տղան սիրահարվեց մեր մեծ աղջկան: Հիմա ամուսիններ են», ծանր հիշողություններից մի պահ կտրվելով' ժպտում է տիկին Ֆահրադյանը:
Ամուսնու մյուս ընկերն այդ ժամանակ Հրազդանի ջերմոցների տնօրենն էր:

«Այնտեղ երկու սենյակ պատրաստեցին մեր համար: Տեղափոխվեցինք, երկուսս էլ աշխատում էինք, այդ ժամանակ արդեն մենք էինք մեր հացն աշխատում: Տղաս էդտեղ դպրոց էր գնում: Հունվարին Հայաստանում գազը կտրեցին, ջերմոցները փչացան, էլի մնացինք կրակի մեջ: Ամուսինս չմնաց, հետ եկավ Ստեփանակերտ: Ես մնացի մինչեւ ուսումնական տարվա վերջ, էրեխեն դպրոցական տարին ավարտեց, մենք էլ գնացինք Ստեփանակերտ»:

Այդ ժամանակ ամուսինն աշխատանքի է անցնում որպես Մարտակերտի շրջանի գյուղատնտեսության բաժնի վարիչ, բայց նստավայրը Ստեփանակերտում էր:
«Շոր չունեինք, կոշիկ չունեինք, սրա-նրա տվածն էինք հագնում: Դիմեցի դպրոցներին, որ աշխատանքի ընդունեն, տեղ չկար, Ստեփանակերտում չընդունեցին: Առաջարկում էին գյուղերում աշխատել, բայց կոշիկ էլ չունեի, որ հասնեի գյուղ, անձրեւ էր, ցեխ էր, տրանսպորտ չկար:

Տեսա, որ հնարավոր չի էդպես ապրել, կամաց-կամաց սկսեցի առեւտրով զբաղվել: Օգնություն էինք ստանում, մեջը կոշիկներ, ադիալներ, դրանք տանում էի, տալիս էի մի պապիկի, շուկայում էր կանգնում, ծախում էր, փողն ինձ էր տալիս: Մի կերպ յոլա էինք գնում:

Ծանր շրջան էր, պատերազմում զոհեր շատ էին լինում: Ես ձեռքով զամբյուղներ ու ծաղիկներ սարքեցի, տղաների եղբայրական գերեզմանին էի դնում: Տերեր չունեին, ես էի ծաղիկներ դնում: Այդ ժամանակ աղջիկներ կային, որ զամբյուղներ էին գործում ու վաճառում: Տեսան իմ գործածը, ասացին, որ ես լավ եմ գործեմ: Մի բարեկամուհի աղջիկ ունեի, ասաց, որ ես սարքեմ, ինքը կտանի, շուկայում կծախի: Սկսեցի գործել: Դրանով մենք հացի փող էինք աշխատում: Կամաց-կամաց ինքս էլ սկսեցի շուկայում վաճառել իմ գործածը: Էդ զամբյուղներն էի ծախում, բայց սրտիս չէր նստում, որ զոհվածի գերեզմանի համար գործած ծաղիկը վաճառեի: Շատ վատ էի տանում: Գիշերը քունս չէր տանում, մինչեւ լույս նստում, գործում էի: Կամաց-կամաց փոխեցինք առեւտրի բնույթը: Ամուսինս էլ շատ էր չարչարվում, ոտքով հասնում էր գյուղերը, տրանսպորտ չկար: Տուն էր գալիս' փոշու մեջ կորած: Ասացի, որ ինքն էլ դուրս գա գործից, միասին առեւտուր անենք: Մի քանի տարի էդպես ապրեցինք: Դա էլ իմ սրտով չէր, բայց դե պետք է գոյություն պահեինք:

Էրեխեքիս էդպես պահեցի: Երկու աղջիկներս Երեւանում բուհն ավարտեցին, ամուսնացան: Վրեժս էլ Ստեփանակերտում դպրոցն ավարտեց, ինստիտուտ սովորեց»:
Մի գեղեցիկ օր իմանում են, որ Քարվաճառը բնակեցվում է: Որդուն' Վրեժին, աշխատանք են առաջարկում:

«Վրեժն այն ժամանակ արդեն ամուսնացած էր, երեք երեխաներն էլ արդեն ծնվել էին: Մենք էլ առանց Վրեժի չէինք կարող մնալ, բոլորով տեղափոխվեցինք էստեղ: Սկզբից ես աշխատում էի քաղաքապետարանում, ամուսինս' գյուղատնտեսության բաժնի վարիչն էր: Վրեժն էլ ոստիկանությունում էր աշխատում: Տուն տվեցին, տեղավորվեցինք: Սկսեցինք մեր կյանքը դասավորել, հասկացանք, որ կյանքը շարունակվում է: 2003 թ. սեպտեմբերին ենք տեղափոխվել, 10 տարին արդեն անցել է: 2005-ից ես աշխատում եմ որպես դպրոցի տնօրեն»:

Քարվաճառն էլ է տիկին Ֆահրադյանի հայրենիքը. ի սրտե ուրախանում է ամեն մի նորությամբ, ամեն մի հաջողությամբ, սրտաբաց է ընդունում փոքրաթիվ նորեկներին, երիտասարդ մասնագետներին:
«Հաշվում ենք, որ մեր գյուղն է, պիտի աշխատենք, պիտի ստեղծենք, պիտի մի բան ավելացնենք, ապրենք: Չենք փոշմանում, որ եկել ենք: Ամուսինս էստեղ է մահացել, էստեղ է թաղված, մենք ուրիշ գնալու տեղ չունենք, չենք էլ գնա: Մենք էստեղ հողին կապող մարդ ունենք:

Իմ գյուղը շատ եմ հիշում, ավելի շատ երազում եմ տեսնում: Լավ էինք ապրում… բայց ի՞նչ անենք, կյանքն էդպես դասավորվեց, մենք էլ եկանք հասանք այստեղ, էլի մեր հայրենիքն է:
Ամեն մի նոր շենքով ես ուրախանում եմ: Ամեն մի նոր կառուցածով մենք այստեղ ամրանում ենք, արմատավորվում ենք, էլ մակերեսային չենք էստեղ, հիմնավորվում ենք, մերն է դառնում», լավատեսորեն ժպտում է դպրոցի տնօրենն ու իր լավատեսությամբ հույս է տարածում շուրջը…

Թամարա Գրիգորյան

Հ.Գ. Լուսանկարում տիկին Ֆահրադյանի երեք թոռնիկներն են` Էմման, Ռոման եւ Սյուզին. երեքն էլ սովորում են Քարվաճառի միջնակարգ դպրոցում:

Լրահոս
Թրամփ. ԱՄՆ-ն չի ձգտում Իրանում ռեժիմ փոխել Երկրաշարժ՝ Պերուի հյուսիսում. կան վիրավորներ Ստեղծեք և արարեք Սյունիքի մարզում. Հունան Պողոսյանը կոչ հղեց գործարարներին Ապրիլյան պատերազմի զոհերի հիշատակի անկյուն կստեղծվի Լիտվան նոր նախագահ ունի Եվրախորհրդարանի ընտրություններին մասնակցությունը 28 երկրում կազմել է 50, 5 տոկոս Ազնավուրի երգերը՝ ֆրանսիացի երգիչների կատարմամբ ՕՐՎԱ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ: Մայիսի 27 Զոհրաբ Մնացականյանը ՉԺՀ գործընկերոջ հետ հանդիպմանը բարձր է գնահատել Չինաստանի աջակցությունը ԼՂ հիմնախնդրի խաղաղ հանգուցալուծմանը ՀՀ մի շարք մարզերում և Արցախում սպասվում է անձրև և ամպրոպ ՌԴ Հարավային ռազմական շրջանը նախապատրաստել է լեռնային զորավարժարաններում զինծառայողների ջերմահարումից պաշտպանության կետեր Հայաստանի և Վրաստանի բարեկամությունը տարածաշրջանում անվտանգության երաշխիք է. Արմեն Սարգսյանը՝ Սալոմե Զուրաբիշվիլիին ՀՀ ԱԳ նախարար Մնացականյանն ընդունել է ՉԺՀ ԱԳ նախարար Վան Իին Սա անցումային արդարադատություն չէ, սա անցումային հաշվեհարդարություն է. Տեսանյութ Թրամփը հայտնել է Ճապոնիա իր ժամանման մասին Հադրութի շրջանի վարչակազմը նոր ղեկավար ունի Սերժ Սարգսյանը հանդիպել է Ռոբերտ Քոչարյանին Լատվիայում ընթանում է Եվրախորհրդարանի ընտրությունների քվեարկությունը Հրանտ Մելիք-Շահնազարյան. Պետք է կիսահղի լինելու քաղաքականությունից հրաժարվելու հայտ ներկայացել Անցնող շաբաթ հակառակորդը հրադադարի պահպանման ռեժիմը խախտել է շուրջ 120 անգամ Թևան Պողոսյանն առաջարկում է հայկական համալսարաններում Ռուսաստանի ուսումնասիրության ամբիոններ բացել (Տեսանյութ) Հայաստան-Ռուսաստան. նոր հեռանկարներ փնտրելիս Ադրբեջանում հայերի նկատմամբ ռասիստական դրսևորումներն անհնար դարձրին Մխիթարյանի մեկնելը Բաքու. ՀՀ ԱԳՆ մեկնաբանությունը CNN-ին Նախնական տվյալներով, Լիոնում պայթյունից վիրավորների թվում հայեր չկան «Ժամանակ». Արտակ Զեյնալյանը հունիսին հրաժեշտ կտա պաշտոնին «Հրապարակ». Ո՞վ է խորհրդարանի «նյու Շմայսը» «168 Ժամ». Ինչու ՀԱՊԿ-ը «պատժեց» Հայաստանին «Ժողովուրդ». Եղբոր հրաժարականից հետո անձամբ է հրաժարականի դիմում գրել «168 Ժամ». Ինչո՞ւ է կտրուկ վատացել Զոհրաբ Մնացականյանի ինքնազգացողությունը «Հրապարակ». «Անիմաստ քայլ է, որը կատարում է իշխանությունը» «Ժողովուրդ». Ընդդիմությունը նոր սցենար է մտածում ՕՐՎԱ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ: Մայիսի 25 Ըստ Թուրքիայի սահմանադրական դատարանի՝ Հայոց պատրիարքի ընտրությունների հարցում խախտվել է կրոնի ազատությունը ԱՄՆ նախագահն ափսոսանք է հայտնել Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի պաշտոնից Թերեզայի Մեյի հեռանալու կապակցությամբ Լարսի անցակետով բեռնատարների երթևեկությունը մայիսի 26-ին կարգելվի Հանցադեպ չկա. ՀՔԾ-ն մերժել է Իոաննիսյանի և Սաքունցի դիմումն ԱԱԾ-ի դեմ քրգործ հարուցելու մասին Իտալացի պատգամավորը խոստանում է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը միշտ հնչեղ պահել Վալերի Օսիպյանի «շնորհակալությունը» Վիտալի Բալասանյանին Կոնստանտին Օրբելյանը դատական հայց է ներկայացրել վարչական դատարան, Նազենի Ղարիբյանն արձագանքում է ԲԴԽ նախագահի պարտականությունները կկատարի Գևորգ Դանիելյանը
Խմբագրի ընտրություն
website by Sargssyan