AM | RU
USD
EUR
RUB

«Չէի ուզում, որ իմ երեխաներն էլ բոբիկ ու մերկ, սարեր-ձորերով փախչեին…»

 

Ջեմմա Խաչիկյանը Քարվաճառի Վիլյամ Սարոյանի անվան միջնակարգ դպրոցում աշխատում է դասվար, նրա ամուսինը' Սամվել Խաչիկյանը, ԼՂՀ Շահումյանի շրջանի փրկարար ծառայության պետն է:

Տիկին Ջեմման երեք երեխաների մայր է, հոգատար ու սիրելի ուսուցչուհի, մեղմ ու համբերատար բնավորությամբ: Ջարդերի ու կռվի մասին խոսակցությունը սկսում է դժվարությամբ, բայց սկսելուց հետո արդեն պատմելու բան շատ կա:

Տիկին Ջեմման ու իր ամուսինն Արցախի Մարտակերտի շրջանի Հաթերք գյուղից են:

«Քանի որ մեր գյուղը սահմանամերձ չէր, արցախյան շարժումն սկսելուց հետո մենք ավելի ապահով էինք զգում մեզ: Այդ ժամանակ սկեսրայրիս հարազատները Մարաղա գյուղում էին. ինքն էլ հենց այդ գյուղից է: Մարաղայի կոտորածից հետո շատ մարդիկ եկան մեր գյուղ: 20-ից ավելի մարդ եկան միայն մեր տանը մնալու: Տեսարանն ահավոր էր. բոբիկ, տկլոր, առանց որեւէ փաստաթղթի, երեխաները գրկներին մի կերպ հասել էին մեր գյուղ: Գետը ոտքով էին անցել, գետը մեկին քշել էր, մյուսներին կարողացել էին փրկել…

Այդպես 20-ից ավելի մարդ մնացին մեր տանը, բարեկամ, բարեկամի բարեկամ. մի կերպ տեղավորեցինք: Մեր տանն արդեն տեղ չկար: Երկու երեխաներս փոքր էին, ես գնում էի մամայիս տանն էի քնում: Հետո մամայիս տանն էլ էր նույն վիճակը, քանի որ ամբողջ գյուղը լիքն էր փախստականներով: Ամբողջ գյուղի կենտրոնական մասում լիքը մարդիկ էին, երեխաներ էին' ծնողներին կորցրած: Մարդիկ տներից ուտելիքներ էին բերում, դրսում տալիս փախստականներին: Տներում էլ տեղ չկար: Երկու-երեք օր այդպես մարդիկ մնացին փողոցներում, մինչեւ ղեկավարությունն անհանգստացավ նրանց համար, եւ նրանց բեռնատար մեքենաներով պիտի տեղափոխեին Երեւան: Տղամարդիկ չկային փախստականների մեջ, հիմնականում կանայք ու երեխաներ էին: Տղամարդիկ կռվում էին դաշտում»:

Ինչպես հիշում է տիկին Ջեմման, փախստականները Հաթերք էին գալիս թե´ Մարաղա գյուղից, թե´ ամբողջ Շահումյանի շրջանից: «Շահումյանից սարերով, ձորերով, Մռավն անցնելով եկել հասել էին Հաթերք: Հիմա մարդիկ կան, որ այստեղ են ապրում /Քարվաճառում Թ.Գ./, ես որ պատմում եմ, ասում են, որ իրենք էլ են եղել Հաթերքում փախստականների մեջ»: Փախստականները գալիս էին Հաթերք, քանի որ այն հայերի վերահսկողության տակ էր եւ անվտանգ էր համարվում:

Մարաղայի փախստականները երկար են մնացել, մոտ երկու շաբաթ: «Նրանց տեղավորեցինք, բայց Շահումյանի փախստականների համար արդեն տեղ չկար տներում: Ամենահարուստ ունեւորը նա էր, որ էշով կարողացել էր իր երեխաներին, իր փաստաթղթերն ու ոսկեղենը փրկել, հետը բերել», հիշում է տիկին Ջեմման:

«Երբ որ ես տեսա այդ իրավիճակը, հասկացա, թե մեր գյուղին ինչ է սպասվում: Այդ ժամանակ ամուսինս զինվորական ուռալ էր քշում, զենք էր տեղափոխում, շաբաթներով տուն չէր գալիս: Այդ ժամանակ ուռալը շրջվել էր, ինքն էլ տարածքում չէր, որ մտածեի' թե ինքը մեզ դուրս կբերի: Կամազները որ եկան շահումյանիցներին տանեն, ես հասկացա, որ ամուսինս կողքիս չի, մեր համար այդ ժամանակ անհանգստացող չկա: Հասկացա, որ թուրքերը շուտով հասնելու են մեր գյուղ, քանի որ այդ ժամանակ իրենք բավականին հեշտ էին առաջ ընթանում:

Սկեսուրիս ու սկեսրայրիս ասացի, որ ես շահումյանցիների հետ գնում եմ Երեւան: Սկեսուրս չէր ուզում, որ գնամ, սկեսրայրս ասաց' ինչպես ուզում ես, այդպես էլ արա:

Քույրս էլ հինգ երեխա ուներ: Ամենափոքրը նոր էր ծնվել: Ծննդաբերության ժամանակ հիվանդանոցը ռմբակոծել էին, բոլորն իջել էին նկուղ, քույրս մնացել էր սեղանի վրա, միայն բուժքույրն էր եկել, կողքը կանգնել, որ ծննդաբերեր: Հետո շենքն այրվել էր, միայն Աստծո կամքով էր, որ գրադը քրոջս չէր խփել:
Քրոջս երեխաներն էլ մեկը մեկից փոքր էին: Իրենք էլ հույս չունեին, մեքենա չկար տեղափոխվելու համար: Քրոջս տուն գնացի, ասացի' անհանգստացեք ձեր երեխաների համար, ոչ մի տեղից հույս չկա: Քրոջս ամուսինն էլ թե' Джемма, не паникуй, ասացի' не паникую, բայց ես տեսնում եմ, թե ինչ է կատարվում: Վերջը լավ չի լինելու: Թուրքը սրբելով գալիս էր: Ինձ չլսեցին: Մամայենց էլ ասացի' պատրաստ եղեք, փաստաթղթերը ձեռքի տակ պահեք, ես էլ գնում եմ: Ես որ տեսել էի, թե շահումյանցիները ինչպես էին հասել մեր տուն, բոբիկ, սոված, ոտքով սարեր, ձորեր էին անցել, ես չէի ուզում, որ իմ երեխաներն էլ էդ օրն ընկնեին: Շահումյանցիների հետ մի կերպ տեղավորվեցինք բեռնատարում. մեքենայում ասեղ գցելու տեղ չկար: Իմ երեխաներին, ամուսնուս քրոջ երեխաներին վերցրի, ու դուրս եկանք: Կամազի մեջ անտանելի, աննկարագրելի վիճակ էր, իրար կիպ կպած, տեղ չկար ոչ շարժվելու, ոչ շնչելու: Երեխաները լացում, ճչում էին…»:

Այդպես մի կերպ հասել են Երեւան, տեղավորվել բարեկամների տանը, մեծ նեղություններ կրել… Իրենց Երեւան հասնելու հաջորդ օրը ամուսնու մեքենան սարքվել է, եւ նա ընտանիքին արդեն ապահով Երեւանում թողնելով' վերադարձել է Հաթերք:

«Ամուսնուս վերադառնալուց հետո արդեն գյուղում համարյա մարդ չի լինում, շունչ չի լինում: Առաջինը գնում է քրոջ տուն, ոչ մի ձայն, ոչ մի մարդ: Քրոջ ամուսինը կռվի դաշտում էր, քրոջ ընտանիքին ինքը պետք է տիրություն աներ: Մի կերպ գտնում է քրոջը, այգիների մեջ թաքնված: Հետո վերցնում է մամայիս, պապայիս, իր ծնողներին, մենակ մնացած ծեր, միայնակ մարդկանց: Իր պապիկն հինգ-վեց տարի անշարժ պառկած է եղել, հիվանդ էր, նրան էլ է վերցնում: Ինչքան հնարավոր է' հարեւաններից վերցնում է: Ոչ մի իր չի վերցնում, քանի որ տեղ չկար, ամենքը մի ձեռք տեղաշոր են վերցնում միայն: Մի խոզ է մորթում, որ էդ մարդկանց ուր էլ տանի, կարողանա կերակրի: Հարեւաններից Պայծառ տատիկին էլ է ուզում տանի, ասում է' թուրքերը մտնում են, գյուղում մարդ չկա: Տատիկն ասում է' մեծ կին եմ, ինձ ով պիտի ձեռք տա, մենակ թե որ էդ խոզի գլուխն ինձ տաս, ինձ մի քանի օր կպահի, շատ շնորհակալ կլինեմ: Խոզի գլուխը տալիս է այդ կնոջը, ու իրենք շարժվում են»: Պայծառ տատիկը, սակայն, իզուր է հույս դրել թուրքերի մարդասիրության վրա:

Գյուղը գրավելուց հետո թուրքերն այնտեղ մնացած բոլոր մարդկանց սպանել էին ու շատ դաժան ձեւերով: Պայծառ տատիկի դիակն էլ գտել են իր դռան առջեւ: «Մարդկանց ոչ թե ուղղակի սպանել էին, այլ խոշտանգել ու այլանդակել. դիակի գլուխն ուրիշ տեղ են գտել, մարմինը' տարբեր ձեւով այլանդակած,այլ վայրերում: Մոտ 20 հոգի մարդ էր մնացել գյուղում, բոլորին էլ սպանել են շատ դաժան ձեւով: Երբ որ գնում ենք մերոնց տուն, հարեւանի տունն ավելի բարձր դիրքում է, մերոնք միշտ ասում են' տուն բարձրանալիս Պայծառ տատիկին ենք տեսնում' խոզի գլուխը ձեռքին կանգած: Իրեն այդպես են թողել, ու հույս ուներ, թե ինքը մեծ կին է, իրեն բան չեն անի: Բայց արեցին… ու շատ դաժան ձեւով եւ շատերին: Ոչ ոք կենդանի չի մնացել մեր գյուղում», ծանր հիշողություններ է վերապրում տիկին Ջեմման:
Իր ամուսնու վարած բեռնատարը վերջին մեքենան էր, որ դուրս է եկել գյուղից:

«Դրանից հետո թուրքերը մտնում են: Հետո պատմում են, որ այդ մեքենային Աստված է պահել: Հաթերքից Գետավան ճանապարհը ոլորապտույտ է, ամեն ոլորին թուրքերը խփում էին, մեքենան աջ էր թեքվում, ձախ էին խփում, ձախ էին թեքվում, աջ էին խփում թուրքերը: Այդպես դուրս են եկել ճանապարհից»:

Երեւանում երկար մնալ չկարողանալով' Խաչիկյանների ընտանիքը տեղափոխվել է Կալինինոյի շրջան, ապրել են Վանաձորում, մի կարճ ժամանակով էլ մեկնել են Ռուսաստան:

Պատերազմի ընթացքում Հաթերքն ազատագրվել է երկու անգամ: Վերջնական ազատագրումից հետո գնացել են գյուղ, որոշ տներ վառված են եղել, բոլոր տները' թալանված: Հաթերքում հիմա էլ ապրում են տիկին Ջեմմայի սկեսուրն ու սկեսրայրը. վառած տան մի սենյակը վերանորոգել են ու ապրում են եւ չեն ցանկանում գյուղից դուրս գալ:

Իրենք սակայն, Հաթերքում չեն կարողացել վերահաստատվել ու ապրել. աշխատանք չկար, ապրելու հնար չկար, երեխաները փոքր էին:

Այդ ժամանակ լսել են Քարվաճառի վերաբնակեցման ծրագրի մասին ու եկել այստեղ: «Փառք Աստծո, տուն էլ ստացանք, աշխատանք էլ ունեցանք, հիմա նորմալ ապրում ենք», պատմում է տիկին Ջեմման:

Երկու աղջիկներն արդեն ամուսնացած են, բալիկներ ունեն:

Երրորդ աղջիկը' Սաթենիկը, ծնվել է Քարվաճառում: Դաժան փախուստից, տուն կորցնելուց ու սարսափելի ապրումներից հետո Սաթենն ասես վերածնունդ է դառնում այս ընտանիքի համար, ընտանիք, որը հաստատվել է վերագտած հայրենիքում ու նպաստում է ազատագրված Քարվաճառի վերահայացմանն ու զարգացմանը:

Սաթենիկն այժմ սովորում է Քարվաճառի միջնակարգ դպրոցի ութերորդ դասարանում, շնորհալի ու խելացի աշակերտուհի է:

Թամարա Գրիգորյան

«Ազատագրված Քարվաճառ. նրանց իրավունքը» շարքից:

Լրահոս
ԱՀ Մարդու իրավունքների պաշտպան Արտակ Բեգլարյանի ասուլիսը. ՈՒՂԻՂ Պահեստազորայինները մեկնում են առաջնագիծ. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ Նախնական տվյալներով` հայկական կողմն ունի 16 զոհ և հարյուրից ավելի վիրավոր Հակառակորդի ԱԹՍ-ի խոցումը Ստեփանակերտի երկնքում. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ ԱԺ հատուկ նիստը. ՈՒՂԻՂ ՌԴ-ում ՀՀ դեսպանատունը դիմել է տեղի հայերին ՀՀ խորհրդարանական և արտախորհրդարանական կուսակցությունների ներկայացուցիչներ ՀՅԴ-ում են Նիկոլ Փաշինյանը ստորագրեց ռազմական դրություն հայտարարելու մասին որոշումը Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդես է գալիս հայատարարությամբ․ ՈՒՂԻՂ «Ադրբեջանը պետք է անհապաղ դադարեցնի իր ռազմական գործողությունները Լեռնային Ղարաբաղում». ԵԽ պատգամավոր Միխաել Գալեր Տիգրան Աբրահամյան. Արցախում պահեստազորայինների հավաքը օպերատիվ և կազմակերպված է իրականացվում Ադրբեջանի ՊՆ-ի տարածած հաղորդագրությունը իրականությանը չի համապատասխանում․ ՀՀ ՊՆ ՀՀԿ-ն ներդնում է իր ողջ ներուժը, դիվանագիտական կապերը՝ սատար կանգնելու Արցախի ժողովրդի անկախության սրբազան պայքարին ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահները հանդես են եկել հայտարարությամբ Լավրովը Մնացականյանի հետ հեռախոսազրույցում լուրջ մտահոգություն է հայտնել. ՌԴ ԱԳՆ Եվրախորհրդի ղեկավարը դիմել է ԼՂ հակամարտության կողմերին Արցախում 10 զինծառայող է զոհվել. Սամվել Բաբայան (տեսանյութ) Ադրբեջանական հարձակման պատճառով տուժել են մի շարք համայնքների ենթակառուցվածքներ Իրավիճակն առաջնագծում. Արծրուն Հովհաննիսյանի և Աննա Նաղդալյանի ասուլիսը. ՈՒՂԻՂ Նիդերլանդների խորհրդարանի պատգամավորը դատապարտել է Ադրբեջանի հարձակումը Արցախի զինուժը հաջողությամբ հետ է մղում հակառակորդի բոլոր գրոհները. մանրամասներ ՀԱՊԿ-ը հանդես է գալիս ԼՂ հակամարտության խաղաղ կարգավորման օգտին Ռուսաստանը կոչ է անում անհապաղ դադարեցնել կրակը առաջնագծում ԱՀ և ՀՀ ԱԳՆ-ները համակարգված աշխատում են միջազգային կառույցների հետ՝ Բաքվի ագրեսիան կասեցնելու համար Թրամփը նշել է ընտրություններում իր պարտության միակ պայմանը ԱՄՆ հայտարարությունները հիմնված են իրադրության վերլուծությունների և նրանց տիրապետած տեղեկատվության վրա Հրապարակված ջրամատակարարման նոր գրաֆիկը չի ենթադրում ջրամատակարարման ժամերի կրճատում Վերաքննիչ դատարանը, օրենքի խախտմամբ, հնարավորություն տվեց, որ դատախազությունը վերացնի իր թերությունը. Երեմ Սարգսյան ՀՀ առողջապահության նախարարությունը կորոնավիրուսի դեմ պատվաստանյութ ձեռք կբերի Սերժ Սարգսյանը կանխատեսում էր Արցախի շուրջ ստվերային գործարքների գնալու հավանականությունը. Աշոտյան ՀՅԴ. Անթույլատրելի և դատապարտելի է իշխանությունների այս արատավոր գործելաոճը «Հայրենիք». Գագիկ Ծառուկյանը քաղբանտարկյալ է և պետք է անհապաղ ազատ արձակվի Նախորդ շաբաթ հայ դիրքապահների ուղղությամբ հակառակորդն արձակել է ավելի քան 3000 կրակոց. ՊԲ ԱԱԾ-ն փոխանակ զբաղվի այս փաստով, զբաղված է քաղաքական ձերբակալություններով. Մադաթյան Վաղվանից ՀՀ տարածքում սպասվում է առանց տեղումների եղանակ Ծառուկյանի կալանքը խլացրեց պետական շահի դեմ և ժողովրդի թիկունքում թշնամու հետ գաղտնի պայմանավորվելու աղմուկը․ Արթուր Ղազինյան Փաշինյանը ձևավորել է իր սրտի դատավորների թիմը, որոնք կայացնում են իշխանության ցանկությանը համահունչ վճիռներ․ Էլինար Վարդանյան Աղբյուր Սերոբ փողոցի բնակիչները բողոքի ակցիա են անում. ՈՒՂԻՂ Հայաստանում կորոնավիրուսով վարակվելու դեպքերը կտրուկ աճել են ԲՀԿ-ն հայտարարություն է տարածել
Խմբագրի ընտրություն
website by Sargssyan