AM | RU
USD
EUR
RUB

«Չէի ուզում, որ իմ երեխաներն էլ բոբիկ ու մերկ, սարեր-ձորերով փախչեին…»

 

Ջեմմա Խաչիկյանը Քարվաճառի Վիլյամ Սարոյանի անվան միջնակարգ դպրոցում աշխատում է դասվար, նրա ամուսինը' Սամվել Խաչիկյանը, ԼՂՀ Շահումյանի շրջանի փրկարար ծառայության պետն է:

Տիկին Ջեմման երեք երեխաների մայր է, հոգատար ու սիրելի ուսուցչուհի, մեղմ ու համբերատար բնավորությամբ: Ջարդերի ու կռվի մասին խոսակցությունը սկսում է դժվարությամբ, բայց սկսելուց հետո արդեն պատմելու բան շատ կա:

Տիկին Ջեմման ու իր ամուսինն Արցախի Մարտակերտի շրջանի Հաթերք գյուղից են:

«Քանի որ մեր գյուղը սահմանամերձ չէր, արցախյան շարժումն սկսելուց հետո մենք ավելի ապահով էինք զգում մեզ: Այդ ժամանակ սկեսրայրիս հարազատները Մարաղա գյուղում էին. ինքն էլ հենց այդ գյուղից է: Մարաղայի կոտորածից հետո շատ մարդիկ եկան մեր գյուղ: 20-ից ավելի մարդ եկան միայն մեր տանը մնալու: Տեսարանն ահավոր էր. բոբիկ, տկլոր, առանց որեւէ փաստաթղթի, երեխաները գրկներին մի կերպ հասել էին մեր գյուղ: Գետը ոտքով էին անցել, գետը մեկին քշել էր, մյուսներին կարողացել էին փրկել…

Այդպես 20-ից ավելի մարդ մնացին մեր տանը, բարեկամ, բարեկամի բարեկամ. մի կերպ տեղավորեցինք: Մեր տանն արդեն տեղ չկար: Երկու երեխաներս փոքր էին, ես գնում էի մամայիս տանն էի քնում: Հետո մամայիս տանն էլ էր նույն վիճակը, քանի որ ամբողջ գյուղը լիքն էր փախստականներով: Ամբողջ գյուղի կենտրոնական մասում լիքը մարդիկ էին, երեխաներ էին' ծնողներին կորցրած: Մարդիկ տներից ուտելիքներ էին բերում, դրսում տալիս փախստականներին: Տներում էլ տեղ չկար: Երկու-երեք օր այդպես մարդիկ մնացին փողոցներում, մինչեւ ղեկավարությունն անհանգստացավ նրանց համար, եւ նրանց բեռնատար մեքենաներով պիտի տեղափոխեին Երեւան: Տղամարդիկ չկային փախստականների մեջ, հիմնականում կանայք ու երեխաներ էին: Տղամարդիկ կռվում էին դաշտում»:

Ինչպես հիշում է տիկին Ջեմման, փախստականները Հաթերք էին գալիս թե´ Մարաղա գյուղից, թե´ ամբողջ Շահումյանի շրջանից: «Շահումյանից սարերով, ձորերով, Մռավն անցնելով եկել հասել էին Հաթերք: Հիմա մարդիկ կան, որ այստեղ են ապրում /Քարվաճառում Թ.Գ./, ես որ պատմում եմ, ասում են, որ իրենք էլ են եղել Հաթերքում փախստականների մեջ»: Փախստականները գալիս էին Հաթերք, քանի որ այն հայերի վերահսկողության տակ էր եւ անվտանգ էր համարվում:

Մարաղայի փախստականները երկար են մնացել, մոտ երկու շաբաթ: «Նրանց տեղավորեցինք, բայց Շահումյանի փախստականների համար արդեն տեղ չկար տներում: Ամենահարուստ ունեւորը նա էր, որ էշով կարողացել էր իր երեխաներին, իր փաստաթղթերն ու ոսկեղենը փրկել, հետը բերել», հիշում է տիկին Ջեմման:

«Երբ որ ես տեսա այդ իրավիճակը, հասկացա, թե մեր գյուղին ինչ է սպասվում: Այդ ժամանակ ամուսինս զինվորական ուռալ էր քշում, զենք էր տեղափոխում, շաբաթներով տուն չէր գալիս: Այդ ժամանակ ուռալը շրջվել էր, ինքն էլ տարածքում չէր, որ մտածեի' թե ինքը մեզ դուրս կբերի: Կամազները որ եկան շահումյանիցներին տանեն, ես հասկացա, որ ամուսինս կողքիս չի, մեր համար այդ ժամանակ անհանգստացող չկա: Հասկացա, որ թուրքերը շուտով հասնելու են մեր գյուղ, քանի որ այդ ժամանակ իրենք բավականին հեշտ էին առաջ ընթանում:

Սկեսուրիս ու սկեսրայրիս ասացի, որ ես շահումյանցիների հետ գնում եմ Երեւան: Սկեսուրս չէր ուզում, որ գնամ, սկեսրայրս ասաց' ինչպես ուզում ես, այդպես էլ արա:

Քույրս էլ հինգ երեխա ուներ: Ամենափոքրը նոր էր ծնվել: Ծննդաբերության ժամանակ հիվանդանոցը ռմբակոծել էին, բոլորն իջել էին նկուղ, քույրս մնացել էր սեղանի վրա, միայն բուժքույրն էր եկել, կողքը կանգնել, որ ծննդաբերեր: Հետո շենքն այրվել էր, միայն Աստծո կամքով էր, որ գրադը քրոջս չէր խփել:
Քրոջս երեխաներն էլ մեկը մեկից փոքր էին: Իրենք էլ հույս չունեին, մեքենա չկար տեղափոխվելու համար: Քրոջս տուն գնացի, ասացի' անհանգստացեք ձեր երեխաների համար, ոչ մի տեղից հույս չկա: Քրոջս ամուսինն էլ թե' Джемма, не паникуй, ասացի' не паникую, բայց ես տեսնում եմ, թե ինչ է կատարվում: Վերջը լավ չի լինելու: Թուրքը սրբելով գալիս էր: Ինձ չլսեցին: Մամայենց էլ ասացի' պատրաստ եղեք, փաստաթղթերը ձեռքի տակ պահեք, ես էլ գնում եմ: Ես որ տեսել էի, թե շահումյանցիները ինչպես էին հասել մեր տուն, բոբիկ, սոված, ոտքով սարեր, ձորեր էին անցել, ես չէի ուզում, որ իմ երեխաներն էլ էդ օրն ընկնեին: Շահումյանցիների հետ մի կերպ տեղավորվեցինք բեռնատարում. մեքենայում ասեղ գցելու տեղ չկար: Իմ երեխաներին, ամուսնուս քրոջ երեխաներին վերցրի, ու դուրս եկանք: Կամազի մեջ անտանելի, աննկարագրելի վիճակ էր, իրար կիպ կպած, տեղ չկար ոչ շարժվելու, ոչ շնչելու: Երեխաները լացում, ճչում էին…»:

Այդպես մի կերպ հասել են Երեւան, տեղավորվել բարեկամների տանը, մեծ նեղություններ կրել… Իրենց Երեւան հասնելու հաջորդ օրը ամուսնու մեքենան սարքվել է, եւ նա ընտանիքին արդեն ապահով Երեւանում թողնելով' վերադարձել է Հաթերք:

«Ամուսնուս վերադառնալուց հետո արդեն գյուղում համարյա մարդ չի լինում, շունչ չի լինում: Առաջինը գնում է քրոջ տուն, ոչ մի ձայն, ոչ մի մարդ: Քրոջ ամուսինը կռվի դաշտում էր, քրոջ ընտանիքին ինքը պետք է տիրություն աներ: Մի կերպ գտնում է քրոջը, այգիների մեջ թաքնված: Հետո վերցնում է մամայիս, պապայիս, իր ծնողներին, մենակ մնացած ծեր, միայնակ մարդկանց: Իր պապիկն հինգ-վեց տարի անշարժ պառկած է եղել, հիվանդ էր, նրան էլ է վերցնում: Ինչքան հնարավոր է' հարեւաններից վերցնում է: Ոչ մի իր չի վերցնում, քանի որ տեղ չկար, ամենքը մի ձեռք տեղաշոր են վերցնում միայն: Մի խոզ է մորթում, որ էդ մարդկանց ուր էլ տանի, կարողանա կերակրի: Հարեւաններից Պայծառ տատիկին էլ է ուզում տանի, ասում է' թուրքերը մտնում են, գյուղում մարդ չկա: Տատիկն ասում է' մեծ կին եմ, ինձ ով պիտի ձեռք տա, մենակ թե որ էդ խոզի գլուխն ինձ տաս, ինձ մի քանի օր կպահի, շատ շնորհակալ կլինեմ: Խոզի գլուխը տալիս է այդ կնոջը, ու իրենք շարժվում են»: Պայծառ տատիկը, սակայն, իզուր է հույս դրել թուրքերի մարդասիրության վրա:

Գյուղը գրավելուց հետո թուրքերն այնտեղ մնացած բոլոր մարդկանց սպանել էին ու շատ դաժան ձեւերով: Պայծառ տատիկի դիակն էլ գտել են իր դռան առջեւ: «Մարդկանց ոչ թե ուղղակի սպանել էին, այլ խոշտանգել ու այլանդակել. դիակի գլուխն ուրիշ տեղ են գտել, մարմինը' տարբեր ձեւով այլանդակած,այլ վայրերում: Մոտ 20 հոգի մարդ էր մնացել գյուղում, բոլորին էլ սպանել են շատ դաժան ձեւով: Երբ որ գնում ենք մերոնց տուն, հարեւանի տունն ավելի բարձր դիրքում է, մերոնք միշտ ասում են' տուն բարձրանալիս Պայծառ տատիկին ենք տեսնում' խոզի գլուխը ձեռքին կանգած: Իրեն այդպես են թողել, ու հույս ուներ, թե ինքը մեծ կին է, իրեն բան չեն անի: Բայց արեցին… ու շատ դաժան ձեւով եւ շատերին: Ոչ ոք կենդանի չի մնացել մեր գյուղում», ծանր հիշողություններ է վերապրում տիկին Ջեմման:
Իր ամուսնու վարած բեռնատարը վերջին մեքենան էր, որ դուրս է եկել գյուղից:

«Դրանից հետո թուրքերը մտնում են: Հետո պատմում են, որ այդ մեքենային Աստված է պահել: Հաթերքից Գետավան ճանապարհը ոլորապտույտ է, ամեն ոլորին թուրքերը խփում էին, մեքենան աջ էր թեքվում, ձախ էին խփում, ձախ էին թեքվում, աջ էին խփում թուրքերը: Այդպես դուրս են եկել ճանապարհից»:

Երեւանում երկար մնալ չկարողանալով' Խաչիկյանների ընտանիքը տեղափոխվել է Կալինինոյի շրջան, ապրել են Վանաձորում, մի կարճ ժամանակով էլ մեկնել են Ռուսաստան:

Պատերազմի ընթացքում Հաթերքն ազատագրվել է երկու անգամ: Վերջնական ազատագրումից հետո գնացել են գյուղ, որոշ տներ վառված են եղել, բոլոր տները' թալանված: Հաթերքում հիմա էլ ապրում են տիկին Ջեմմայի սկեսուրն ու սկեսրայրը. վառած տան մի սենյակը վերանորոգել են ու ապրում են եւ չեն ցանկանում գյուղից դուրս գալ:

Իրենք սակայն, Հաթերքում չեն կարողացել վերահաստատվել ու ապրել. աշխատանք չկար, ապրելու հնար չկար, երեխաները փոքր էին:

Այդ ժամանակ լսել են Քարվաճառի վերաբնակեցման ծրագրի մասին ու եկել այստեղ: «Փառք Աստծո, տուն էլ ստացանք, աշխատանք էլ ունեցանք, հիմա նորմալ ապրում ենք», պատմում է տիկին Ջեմման:

Երկու աղջիկներն արդեն ամուսնացած են, բալիկներ ունեն:

Երրորդ աղջիկը' Սաթենիկը, ծնվել է Քարվաճառում: Դաժան փախուստից, տուն կորցնելուց ու սարսափելի ապրումներից հետո Սաթենն ասես վերածնունդ է դառնում այս ընտանիքի համար, ընտանիք, որը հաստատվել է վերագտած հայրենիքում ու նպաստում է ազատագրված Քարվաճառի վերահայացմանն ու զարգացմանը:

Սաթենիկն այժմ սովորում է Քարվաճառի միջնակարգ դպրոցի ութերորդ դասարանում, շնորհալի ու խելացի աշակերտուհի է:

Թամարա Գրիգորյան

«Ազատագրված Քարվաճառ. նրանց իրավունքը» շարքից:

Լրահոս
ՊՆ ներկայացուցիչ Արծրուն Հովհաննիսյանի ճեպազրույցը՝ ուղիղ Ադրբեջանի հրետակոծության հետևանքով Արցախի Ակնաղբյուր գյուղում սպանվել է 60-ամյա Սերգեյ Բալայանը Թշնամին ակտիվ է եղել Բերձորի ուղղությամբ առաջնագծի ձախ թևում, բայց կրելով մարդուժի մեծ կորուստներ, փախել է զբաղեցրած դիրքերից Թուրքիայում ավելի քան 20 հետցնցում է գրանցվել երկրաշարժից հետո. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ Ռոբերտ Քոչարյանը վարակվել է կորոնավիրուսով և Մոսկվա մեկնելը ժամանակավորապես անհնար է դարձել «Թուրքիան շարժվում է դեպի խոր տնտեսական ռեցեսիա». IIF-ի առաջատար տնտեսագետ Վարչապետին հոկտեմբերի 20-ին տեղեկացրել են, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանը եւ Ռ. Քոչարյանը ցանկանում են մեկնել Մոսկվա Էգեյան ծովում տեղի ունեցած երկրաշարժը «ցնցել» է Հունաստանը և Թուրքիան, կան ավերածություններ․ Greek City Times (լուսանարներ, տեսանյութ) Ադրբեջանական զինված ուժերը փորձել են թիրախավորել Արցախի Շուշի քաղաքը Մեկնարկել է ՀՀ և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հանդիպումը. Աննա Նաղդալյան Թուրքիան զորքը դուրս է բերել սիրիական Համայի ռազմակետից ՊԲ-ն ոչնչացնում է ադրբեջանական դիվերսիոն խմբին (տեսանյութ) ՊԲ-ն գերեվարել է հերթական ահաբեկչին. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ Արցախի ՊԲ-ն շատ ծանր հարվածներ է հասցրել թշնամուն․ Դավիթ Բաբայան Մեկնարկել է Զոհրաբ Մնացականյանի հանդիպումը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ Ֆրանսիան այժմ թիրախ է իսլամիզմի և ահաբեկչության համար. Ֆրանսիայի ՆԳ նախարար Հունաստանը կարծում է, որ վաղ թե ուշ ԵՄ-ն ստիպված կլինի պատժամիջոցներ կիրառել Թուրքիայի դեմ ՌԴ փոխարտգործնախարարը չի բացառել ԼՂ հակամարտության գոտում կռվող վարձկանների ներթափանցումը ՌԴ ՌԴ օդուժը շարունակում է Սիրիայում ահաբեկիչների դիրքերի ուղղությամբ հզոր հարվածների իրականացումը «Ալիևի խաղաղության ծրագրում խարդավանք կա. դրա նպատակն արցախահայերի ամբողջական շրջափակումն է»․ Կոնստանտին Զատուլին Հակառակորդի զինամթերքի ոչնչացումը (տեսանյութ) Այս պահին հարավային ճակատում ինտենսիվ մարտեր են․ Արծրուն Հովհաննիսյան Հայաստանում հաստատվել է կորոնավիրուսով վարակվելու 2398 դեպք Թշնամին, այսօր հյուսիսում թողնելով տասնյակ դիակներ, հետ է շպրտվել. Արծրուն Հովհաննիսյան Եվրոպան պետք է վերադառնա իրականությանը, պետք է որոշակի գործողություններ ձեռնարկվեն Թուրքիայի դեմ. Հունաստանի ՊՆ Այս գիշեր մահացել է Ադրբեջանի ԶՈՒ-ի կողմից գերեվարված 84-ամյա Միշա Մելքումյանը. ՄԻՊ Իրանի ԱԳ փոխնախարարը Երևանում ներկայացրել է իր երկրի մոտեցումները ԼՂ հիմնախնդրի վերաբերյալ ՊԲ ստորաբաժանումների կողմից շարունակվել են հակառակորդի խմբավորումների կրակային խոցման գործողությունները. ՊԲ «Փաստ». Աշխարհի կողմից Արցախի անկախության ճանաչման պահանջն ավելի է հասունանում «Հրապարակ». Սասուն Միքայելյանը վիրավորվելուց հետո դեռ չի կարողանում քայլել «Փաստ». Այս պատերազմը ավելի քան մեկ դար առաջ տեղի ունեցած ցեղասպանության շարունակությունն է «Փաստ». Նախընտրական «սիրաշահումներ» և արևմտյան «հավասարություններ» ԼՂ հարցում ՕՐՎԱ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ: Հոկտեմբերի 30 Արծրուն Հովհաննիսյանի, Աննա Նաղդալյանի և կամավորական Միքայել Միքայելյանի ճեպազրույցը. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ Եվրոպական խորհրդարանի կուսակցությունները կոչ են արել ԼՂ-ում հրադադարի նկատմամբ միջազգային վերահսկողություն սահմանել Նախագահ Արմեն Սարգսյանը մի շարք օրենքներ է ստորագրել «Մոսկվան պատրաստ է Փարիզի և այլ գործընկերների հետ ահաբեկչության դեմ պայքարում ամենասերտ փոխգործակցությանը»․ Պուտին Երևանն աջակցում է Լեռնային Ղարաբաղում դիտորդների տեղակայմանը. ՀՀ ԱԳ նախարար Միացե՛ք, միասին պաշտպանենք մեր Շուշին, մեր Արցախը, մեր ազգային արժանապատվությունը Զինծառայողները ներկայացվել են «Մարտական ծառայություն» մեդալների. ՊԲ
Խմբագրի ընտրություն
website by Sargssyan